12. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Toprak Grupları ve Dağılışı
Topraklar oluşum koşullarına göre zonal, intrazonal ve azonal olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Zonal topraklar iklimin damgasını taşırken, intrazonal topraklarda ana kaya veya yer altı suyu belirleyici olur; azonal topraklar ise henüz olgununlaşmamış, taşınmış malzemelerden oluşur. Bu derste toprak gruplarını tanıyacak, oluşum koşullarıyla ilişkilendirecek ve Türkiye ile dünyadaki dağılışlarını harita okuma becerisiyle yorumlayabileceksin.
Kazanımlar
- COĞ.12.3.1. Zonal, intrazonal ve azonal toprak gruplarını ayırt ederek her birinin oluşum koşullarını açıklar
- COĞ.12.3.1. Toprak oluşumunu etkileyen faktörler (iklim, ana kaya, topoğrafya, zaman, canlılar) ile toprak türleri arasındaki ilişkiyi somut örneklerle ortaya koyar
- COĞ.12.3.1. Türkiye ve dünya haritası üzerinde başlıca toprak türlerinin dağılışını gösterir ve bu dağılışı iklim, bitki örtüsü ve ana kayaçla ilişkilendirir
- Toprak gruplarıyla ilgili edindiği bilgilerden uyumlu bir bütün oluşturarak tarımsal verimlilik ve arazi kullanımı çıkarımları yapar
Konu anlatımı
Toprak Gruplarına Giriş
Zonal Topraklar
İntrazonal Topraklar
Azonal Topraklar
Türkiye'de Toprak Dağılışı
Karşılaştırma: Zonal, İntrazonal ve Azonal Topraklar
Sık Karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Zonal toprak
- İklim ve bitki örtüsünün uzun sürede şekillendirdiği olgunun topraklardır; iklim kuşaklarına paralel dağılış gösterir.
- İntrazonal toprak
- İklim yerine ana kaya, yer altı suyu veya tuz birikiminin belirleyici olduğu, yarı olgunun topraklardır.
- Azonal toprak
- Akarsu, rüzgâr veya yerçekimiyle taşınarak birikmiş, horizonlaşma gelişmemiş genç topraklardır.
- Laterit
- Sıcak ve nemli tropikal iklimlerde şiddetli yıkanma sonucu demir oksitlerin biriktiği, kırmızı renkli, verimsiz zonal toprak.
- Çernezyom
- Yarı nemli karasal iklimde uzun boylu çayırlar altında oluşan, humus oranı çok yüksek, dünyanın en verimli toprak türü.
- Podzol
- Soğuk-nemli iklimde iğne yapraklı ormanlar altında gelişen, yıkanmış ve asidik yapıda olan zonal toprak.
- Terra rossa
- Akdeniz ikliminde kireçtaşı ana kaya üzerinde, kireç çözünüp demir oksitlerin birikmesiyle oluşan kırmızı intrazonal toprak.
- Alüvyal toprak
- Akarsuların taşıdığı malzemenin ovalarda ve deltalarda birikmesiyle oluşan, mineral bakımından zengin azonal toprak.
- Hidromorfik toprak
- Yer altı su seviyesinin sürekli yüksek olduğu alanlarda oksijensiz ortamda oluşan bataklık toprağı; intrazonal grubundadır.
- Regosol
- Rüzgârın taşıdığı ince taneli malzemenin (lös) birikmesiyle oluşan azonal toprak.
Örnek soru
Aşağıdaki toprak türlerinden hangisi sıcak ve nemli tropikal iklimlerde, şiddetli yıkanma sonucu demir ve alüminyum oksitlerin birikmesiyle oluşur ve tarımsal verimliliği düşüktür?
- Çernezyom
- Podzol
- Laterit
- Terra rossa
- Kahverengi orman toprağı
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Sıcak-nemli tropikal iklim ve şiddetli yıkanma anahtar ifadelerdir.
2. Bu koşullarda silikatlar uzaklaşır, demir ve alüminyum oksitler birikir. Bu durum laterit toprakları tanımlar.
3. Laterit topraklarda humus oranı düşüktür çünkü organik madde hızla ayrışır. Tarımsal verimlilik düşüktür.
4. Doğru cevap C'dir. Çernezyom yarı nemli karasal iklimde çayırlar altında oluşur ve çok verimlidir; podzol soğuk-nemli iklimde oluşur; terra rossa kireçtaşı üzerinde oluşan intrazonal topraktır.