12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Toplumun Ahengi
Makale
Bir gazetede "Kurallar özgürlüğü kısıtlar mı?" başlıklı bir yazı görüyorsun. Bu yazı bir köşe sohbeti mi, bir şiir mi, yoksa bir görüşü kanıtlarla savunan bir makale mi? Bu konuda makaleyi öğretici bir metin türü olarak tanıyacak; giriş-gelişme-sonuç yapısını, kanıtlanabilirlik ve nesnellik ilkelerini, dipnot ve kaynakça kullanımını, intihalin neden kabul edilemez olduğunu öğreneceksin. "Toplumun Ahengi" temasında hukuk, ahlak ve görgü kurallarının toplumsal uyuma katkısını makale okuyarak yorumlayacak, bir makalenin güvenilir olup olmadığına kendi ölçütlerinle karar verebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.12.2.2.1. Makaleyi okumadan önce okuma amacını belirler; başlık, öz, anahtar sözcükler ve kaynakça gibi ipuçlarından metnin türüne ve yazılış amacına yönelik tahminde bulunur.
- TDE.12.2.2.1. Makalenin amacına uygun okuma yöntem ve stratejisi (başlık-giriş-sonuç taraması, paragraf paragraf not alma, özetleme) seçer ve okumayı bu stratejiyle sürdürür.
- TDE.12.2.2.2. Makaledeki ana düşünceyi, yardımcı düşünceleri, neden-sonuç ve koşul ilişkilerini belirler; yazarın metni yazma amacını ve düşünceyi sunuş biçimini çıkarım yoluyla açıklar.
- TDE.12.2.2.2. Makaledeki öznel ve nesnel ifadeleri ayırt eder; gerçek ile kurguyu ayırır; bilgilerin kaynağına ve kanıtlanabilirliğine bakarak güvenilirliğini değerlendirir.
- TDE.12.2.2.3. Makalenin yapı unsurlarını (başlık, giriş, gelişme, sonuç, dipnot, kaynakça), dil ve anlatım özelliklerini ve dil işlevlerini belirler; bunlar arasındaki ilişkiyi açıklar.
- TDE.12.2.2.3. Hukuk, ahlak ve görgü kurallarının toplumsal uyumdaki işlevini makale üzerinden değerlendirir; makaleyi milli, manevi ve evrensel değerlerin aktarımı bağlamında yorumlar.
- TDE.12.2.2.4. Makaleyi kendi belirlediği ölçütlere göre değerlendirir; katıldığı ve katılmadığı noktaları gerekçelendirir, metni özetler ve intihale başvurmadan kaynak göstererek geri bildirim sunar.
Konu anlatımı
1. Okumadan Önce: Makaleyi Tanımak ve Strateji Seçmek
2. Makalenin Genel Özellikleri
3. Makalenin Yapısı: Giriş, Gelişme, Sonuç
4. Dil ve Anlatım: Nesnellik, Öznellik ve Güvenilirlik
5. Dipnot, Kaynakça ve İntihal
6. Toplumun Ahengi: Hukuk, Din, Ahlak ve Görgü Kuralları
7. Bir Makale Parçasını Çözümlemek
8. Sık Karıştırılanlar ve Özet
Anahtar terimler
- Makale
- Bir konuda ileri sürülen görüşü kanıtlarla destekleyerek açıklayan, okuru bilgilendirmeyi ve ikna etmeyi amaçlayan öğretici metin türü.
- Tez
- Makalede yazarın savunduğu ve metin boyunca temellendirdiği ana düşünce; genellikle girişte bildirilir.
- Kanıtlanabilirlik
- İleri sürülen bir düşüncenin veri, belge, araştırma ya da uzman görüşüyle doğrulanabilir olması.
- Nesnellik
- Anlatımda kişisel duygu ve beğeniden çok, herkesin denetleyebileceği bilgilere dayanma özelliği.
- Dipnot
- Metindeki bir bilgiye ilişkin kaynağı ya da açıklamayı sayfanın altında gösteren, numara ile bağlanan not.
- Kaynakça
- Makalenin sonunda yer alan, yararlanılan eserlerin genellikle yazar soyadına göre alfabetik listesi.
- Atıf
- Yararlanılan kaynağa metin içinde ya da dipnotta yapılan gönderme.
- İntihal
- Başkasının düşünce, bulgu ya da ifadesini kaynak göstermeden kendi çalışması gibi sunma.
- Göndergesel işlev
- Dilin bilgi aktarmak için kullanıldığı işlev; makalede ağırlıklı olarak bu işlev görülür.
- Toplumsal ahenk
- Farklı bireylerin hukuk, ahlak ve görgü kurallarına uyarak çatışmadan, birbirinin hakkına saygıyla yaşaması.
Örnek soru
Bir okuyucu, başlığın altında "Öz" ve "Anahtar Sözcükler" bölümleri, sayfa altında dipnotlar, sonda ise uzun bir kaynakça bulunan bir metinle karşılaşıyor.
Bu ipuçlarına göre metnin türü ve yazılış amacı için aşağıdakilerden hangisi en isabetli tahmindir?
- Bir olayı kurgusal karakterlerle anlatan roman parçasıdır; okuru eğlendirmeyi amaçlar.
- Yazarın gezi izlenimlerini anlattığı bir anıdır; duygu aktarmayı amaçlar.
- Bilimsel bir makaledir; bir görüşü kaynaklara dayanarak kanıtlamayı amaçlar.
- Güncel bir olayı duyuran haber metnidir; yalnızca son dakika bilgisi verir.
- Yazarın iç dünyasını sanatlı bir dille yansıttığı bir şiirdir.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Öz, anahtar sözcükler, dipnot ve kaynakça, bilimsel ve öğretici metinlerin biçimsel işaretleridir.
2. Dipnot ve kaynakça, yazarın bilgilerini başkalarının çalışmalarına dayandırdığını gösterir; bu da kanıtlama amacını ortaya koyar.
3. Kurmaca metinlerde (roman, hikâye, anı, şiir) bu bölümler bulunmaz. Haber metni de kaynakçayla değil, olay anlatımıyla ilerler.
Doğru cevap C'dir. En güçlü çeldirici D'dir; haber de bilgilendirir ama öz, dipnot ve kaynakça haber metninin yapısında yer almaz.