12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Toplumun Ahengi
Roman ve Toplumsal Sorunlar
Bir romanı okurken yalnızca "Sonunda ne oldu?" diye sormazsın; "Bu insanlar neden böyle yaşıyor, bu düzende kimin hakkı çiğneniyor?" diye de sorabilirsin. Bu konuda toplum sorunlarını ve bireyin hak ve özgürlüklerini yansıtan bir romanı tam metin olarak çözümlemeyi öğreneceksin. Sonunda romandaki toplumsal sorunu ve ihlal edilen hakkı belirleyebilecek, anlatıcının bakış açısını ve tavrını, kişilerin tutümlarını gerekçeleriyle yorumlayabilecek, romanı ölçütlere dayanarak değerlendirebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.12.2.2.1. Roman okumaya başlamadan önce okuma amacını belirler; başlık, kapak ve arka kapak yazısından hareketle romanın konusu, türü ve yazılış amacı hakkında tahminde bulunur.
- TDE.12.2.2.1. Tam metin roman okumasına uygun yöntem ve strateji (bölümlere ayırma, okuma günlüğü tutma) seçer ve okumayı seçtiği stratejiyle sürdürür.
- TDE.12.2.2.2. Romandaki toplumsal sorunu ve temel hak ve özgürlüklerle ilişkisini belirler; metindeki bilgileri ön bilgileriyle ve gerçek dünyayla karşılaştırarak gerçek ile kurguyu ayırt eder.
- TDE.12.2.2.2. Kişilerin davranışlarından duygu, düşünce ve tutümlarına yönelik çıkarım yapar; metnin ana düşüncesini ve yazarın amacını belirler.
- TDE.12.2.2.3. Romanın yapı unsurlarını (olay örgüsü, kişiler, zaman, mekân, anlatıcı) ve anlatıcının bakış açısı ile tavrını belirler; bunların toplumsal sorunun yansıtılmasındaki işlevini açıklar.
- TDE.12.2.2.3. Romanın içeriğini, dil ve anlatım özelliklerini yazıldığı dönem ve toplumla ilişkilendirir; milli, manevi ve evrensel değerler bağlamında değerlendirir.
- TDE.12.2.2.4. Okuduğu romanı belirlediği ölçütlere göre değerlendirir; beğeni ve eleştirilerini metinden örneklerle gerekçelendirir, olaya ya da soruna seçenekler üretir.
Konu anlatımı
1. Okumadan Önce: Amaç, Başlık, Tahmin ve Strateji
2. Roman, Toplum ve Yansıtma
3. Toplumsal Sorunlar, Hak ve Özgürlükler
4. Türk Romanında Toplumsal Sorunlar: Dönemler ve Eserler
5. Romanın Yapı Unsurları ve Sorunun Yansıması
6. Anlatıcı, Bakış Açısı, Tavır ve Kişilerin Tutümları
7. Göstermek mi, Söylemek mi? Vaaz Tuzağı ve Dil-Anlatım
8. Romanı Değerlendirme: Ölçüt, Gerekçe ve Seçenek Üretme
9. Çözümlü Tam Örnek: Parçadan Değerlendirmeye
10. Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Toplumsal sorun
- Bir toplumda çok sayıda insanı etkileyen, çözümü için ortak çaba gerektiren sorun; yoksulluk, eğitimde eşitsizlik, haksızlık gibi.
- Temel hak ve özgürlükler
- İnsanın insan olmaktan doğan, devredilemeyen hakları; yaşama, eğitim, çalışma, ifade özgürlüğü ve adil yargılanma gibi. Sorumluluklarla birlikte düşünülür.
- Yansıtma
- Yazarın toplumdaki gerçek sorunları ve yaşantıları kurmaca bir olay içinde yeniden kurup okura göstermesi.
- Kurmaca
- Yazarın hayal gücüyle kurduğu, gerçekte yaşanmamış olabilen ama gerçeklikten beslenen anlatı dünyası.
- Hâkim (ilahi) bakış açısı
- Anlatıcının olayları ve kişilerin iç dünyasını bütünüyle bildiği, kişiler arasında geçiş yapabildiği anlatım.
- Kahraman anlatıcı
- Olayı yaşayan kişinin 'ben' diyerek anlattığı bakış açısı; yalnızca kendi gördüğünü ve yaşadığını bilir.
- Gözlemci bakış açısı
- Anlatıcının yalnızca görülen ve duyulanı, kişilerin iç dünyasına girmeden aktardığı anlatım.
- Anlatıcının tavrı
- Anlatıcının soruna ve kişilere karşı duruşu; betimleyici, eleştirel veya sempatik olabilir.
- Vaazlaşma
- Yazarın ya da anlatıcının sorunu göstermek yerine okura doğrudan ders vermesi; sanat değerini zayıflatan anlatım hatası.
- Gösterme
- Sorunu somut ayrıntı, olay ve diyalogla sezdirerek okurun sonucu kendisinin çıkarmasını sağlayan anlatım yolu.
Örnek soru
Bir öğrenci, kapağında "Toprağın Öfkesi" yazan ve arka kapağında köylülerin ağa baskısına karşı birleşmesinin anlatıldığı bir romanı okuyacaktır.
Öğrencinin okuma sürecini yönetmesi bakımından, okumaya başlamadan önce aşağıdakilerden hangisini yapması en uygundur?
- Romanın yalnızca diyalog bölümlerini okuyup anlatıcı bölümlerini atlayacağına karar vermesi
- Yazarın hayat hikâyesini ezberleyip romanı okumadan yorum yapmaya çalışması
- Başlık ve arka kapaktan konu ve türe dair tahminde bulunup okuma amacını toplumsal sorunu çözümlemek olarak belirlemesi
- Romanın gerçek bir olayı aynen anlattığını varsayıp eleştirel düşünmeden okumaya başlaması
- Bilmediği sözcükleri atlayıp yalnızca olayların sonunda ne olduğuna odaklanması
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Okuma sürecini yönetmek; okuma amacını belirlemek, başlık ve görsellerden tahmin yürütmek, uygun strateji seçmek demektir.
2. Başlıktaki "öfke" ve arka kapaktaki "ağa baskısı" ipuçlarından romanın köylü-ağa çatışmasını işleyen toplumsal bir roman olduğu tahmin edilir; amaç da sorunu çözümlemek olarak belirlenir.
3. Bu tahmin okurken metinle karşılaştırılıp gerekirse düzeltilir.
Doğru cevap C'dir. Diğer seçeneklerde bilgi atlanmakta (A, E), kaynaksız yargıya gidilmekte (B) ya da kurmaca bir metin gerçek sanılarak eleştirel okuma terk edilmektedir (D).