12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Hayatın Dengesi
Teknoloji ve Çevre Haberi
Sabah haber bülteninde bir nehre yerleştirilen sensörleri, akşam bir video haberde atık pil toplama kutularını görürsün. Teknoloji çevreyi hem korumamıza hem de zorlamamıza yol açıyor; haberler ise bu dengeyi bize ses, görüntü ve yazıyla birlikte aktarıyor. Bu konuda teknoloji ve çevre temalı çok modlu bir haberi dinleme/izleme sürecini yönetmeyi, haberdeki bilgileri çözümlemeyi, güvenilirliğini sınamayı ve kendi ölçütlerinle değerlendirip sürdürülebilirlik üzerine özgün fikir geliştirmeyi öğreneceksin.
Kazanımlar
- TDE.12.3.1.1. Çevre haberini dinlemeden/izlemeden önce amacını belirler, başlık ve görsellerinden hareketle içeriğe ve türe yönelik tahminde bulunur, uygun yöntem ve stratejiyi seçerek dinleme/izleme kurallarını uygular.
- TDE.12.3.1.2. Haberdeki bilgileri ön bilgileriyle ilişkilendirir, bilinmeyen sözcüklerin anlamını bağlamdan çıkarır, neden-sonuç, koşul ve varsayım ilişkilerini belirler, konu ile ana ve yardımcı düşünceyi bulur.
- TDE.12.3.1.2. Haberdeki nesnel ve öznel ifadeleri, gerçek ile kurguyu ayırt eder; bilgilerin güvenilir olup olmadığını ölçütlerle sınar.
- TDE.12.3.1.2. Dinleme/izleme öncesi tahminleriyle sonraki tespitlerini karşılaştırır; haberi özetler ve geri bildirim sunar.
- TDE.12.3.1.3. Haberin yapı unsurlarını (başlık, spot, giriş, gelişme, sonuç), dil ve anlatım özelliklerini ve dil işlevlerini belirler; söz, görüntü ve ses arasındaki ilişkiyi çözümler.
- TDE.12.3.1.3. Haberi yazıldığı dönemle, toplumla ve diğer disiplinlerle (çevre bilimi, mühendislik, ekonomi) ilişkilendirir; millî, manevi ve evrensel değerler bakımından değerlendirir.
- TDE.12.3.1.4. Kendi ölçütlerini belirleyerek haberi değerlendirir, beğeni ve eleştirilerini gerekçelendirir, habere konu olan soruna seçenekler üretir.
Konu anlatımı
1. Hayatın Dengesi: Teknoloji, Çevre ve Haber
2. Haber Metninin Yapısı ve Dili
3. Çok Modlu Metin: Söz, Görüntü, Ses ve Grafik
4. Dinleme/İzlemeyi Yönetmek: Öncesi, Sırası, Sonrası
5. Anlam Oluşturma: Ön Bilgi, Çıkarım, Konu ve Ana Düşünce
6. Nesnel, Öznel, Gerçek, Kurgu ve Güvenilirlik
7. Haberi Çözümlemek: Karakter, Dönem, Değerler ve Disiplinler
8. Çözümlü Örnekler: Kurgusal Haber Metni
9. Değerlendirme, Tepki ve Özgün Fikir
10. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Çok modlu metin
- Anlamı yazı, ses, görüntü ve grafik gibi birden fazla anlatım kanalıyla birlikte kuran metin.
- Ters piramit
- Haberde en önemli bilginin en başa, ayrıntıların sona konduğu yazım düzeni.
- 5N1K
- Haberin girişinde cevaplanan altı soru: ne, kim, nerede, ne zaman, neden, nasıl.
- Göndergesel işlev
- Dilin dış dünyadaki olay ve durumları bilgi vermek amacıyla aktardığı, haberde baskın olan işlevi.
- Nesnel ifade
- Kişiden kişiye değişmeyen, ölçülebilir ya da doğrulanabilir bilgi bildiren ifade.
- Öznel ifade
- Konuşanın duygu, beğeni ve değer yargısını yansıtan ifade.
- Açık ve örtük ileti
- Açık ileti doğrudan söylenen mesajdır; örtük ileti görüntü, ses ya da sözcük seçimiyle dolaylı olarak hissettirilen mesajdır.
- Sürdürülebilirlik
- Bugünün gereksinimlerini, gelecek kuşakların gereksinimlerini karşılama olanağını tehlikeye atmadan karşılama anlayışı.
- Tık avcılığı
- Abartılı ve merak uyandıran başlıklarla okuru habere yönlendirme, güvenilirliği zedeleyen yöntem.
- Çıkarım
- Metinde doğrudan söylenmeyen ancak verilen bilgilere dayanarak ulaşılan sonuç.
Örnek soru
Zeynep, "Ormanları Yangından Dronlar Koruyor" başlıklı bir video haberi izlemeden önce defterine "Bu haberden, orman yangınlarına karşı teknolojinin hangi yollarla kullanıldığını öğrenmek istiyorum." cümlesini yazıyor.
Zeynep'in bu davranışı, dinleme/izleme sürecinin hangi başamağıyla ilgilidir?
- Haberi kendi cümleleriyle özetlemekle
- Tahmin ile tespitleri karşılaştırmakla
- Dinleme/izleme amacını belirlemekle
- Haberdeki bilginin güvenilirliğini sınamakla
- Haberin dil işlevlerini belirlemekle
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Zeynep haberi izlemeden önce ne öğrenmek istediğini yazıyor.
2. Dinleme/izleme öncesinde yapılan bu işlem, dinleme/izleme amacını belirlemedir; amaç dikkati yönlendirir ve not alma biçimini etkiler.
3. Özetleme, karşılaştırma ve güvenilirlik sınaması izleme sonrasında; dil işlevi belirleme ise çözümleme aşamasında yapılır.
Doğru cevap: C. Özetleme gibi sonradan yapılan işlemler en güçlü çeldiricidir, ama Zeynep henüz haberi izlememiştir.