12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Hayatın Dengesi
Benzerlik, Kesinlik, Pişmanlık ve Gereklilik Bildiren İfadeler
Aynı olayı anlatan iki cümle, birkaç sözcük ya da ek yüzünden bambaşka duygular uyandırabilir: "Plastik atıklar arttı" bir bilgi verir; "Keşke o poşetleri hiç kullanmasaydık" ise bir vicdan hesaplaşması yapar. Bu konuda "Hayatın Dengesi" temasındaki metinlerde (gezi yazısı, hikâye, çok modlu haber) cümleye benzerlik, kesinlik, pişmanlık ve gereklilik anlamı katan ifade ve yapıları bulacak, onları birbirinden ayıracak ve metnin üslubuna, amacına ve etkisine katkısını yorumlayacaksın. Burada amaç kural ezberlemek değil; yazarın bu ifadeleri neden seçtiğini metinden hareketle açıklayabilmektir.
Kazanımlar
- TDE.12.3.1.3. (TDE1.3.1) Dinlediği/izlediği ve okuduğu metinlerde cümleye benzerlik, kesinlik, pişmanlık ve gereklilik anlamı katan sözcük, ek ve kalıpları belirler.
- TDE.12.3.1.3. (TDE1.3.1) Bu ifadelerin metindeki dil işlevini (göndergesel, heyecan, şiirsel, alıcıyı etkileme) belirler.
- TDE.12.3.1.3. (TDE1.3.2) Görünüşte benzeyen yapıları (belki/kesinlikle, daha/gibi, -malı/-malıydı, keşke + -sa/-saydı) birbirinden ayırır.
- TDE.12.3.1.3. (TDE1.3.2) Yazarın bu ifadeleri seçmesinin nedenlerini ve metnin üslubuna, ikna gücüne, duygu yoğunluğuna etkisini açıklar.
- TDE.12.3.1.3. (TDE1.3.2) Haber, gezi yazısı ve hikâye gibi farklı metin türlerinde bu ifadelerin sıklığını ve işlevini karşılaştırır; çevre ve teknoloji konulu bir metni amacına uygun ifadelerle yeniden kurar.
Konu anlatımı
1. Bağlam: Cümleye Anlam Katan Yapılar ve Hayatın Dengesi
2. Benzerlik Bildiren İfadeler
3. Kesinlik Bildiren İfadeler
4. Pişmanlık Bildiren İfadeler
5. Gereklilik Bildiren İfadeler
6. Karşılaştırma Tablosu ve Birbirine Benzeyen Yapılar
7. Metin İncelemesi: Sahilde Bir Sabah
8. Çözümlü Örnekler
9. Simülasyonda Dene
10. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Benzerlik
- İki varlığın, durumun ya da eylemin birbirine yaklaştırıldığını bildiren anlam; gibi, sanki, andırmak, -cAsInA gibi yapılarla kurulur.
- Kesinlik
- Konuşanın söylediğinin doğruluğundan kuşku duymadığını gösteren anlam; elbette, kesinlikle, mutlaka, şüphesiz gibi sözcüklerle kurulur.
- Pişmanlık
- Geçmişte yapılan ya da yapılmayan bir işin değiştirilemeyeceğini bilerek duyulan hayıflanma; keşke + -saydı ve -malıydı yapılarıyla kurulur.
- Gereklilik
- Bir işin yapılmasının zorunlu ya da uygun olduğunu bildiren anlam; -malı, gerekir, lazım, zorunda gibi yapılarla kurulur.
- Olasılık
- Konuşanın bir şeyden emin olmadığını gösteren anlam; belki, galiba, herhalde gibi sözcüklerle kurulur ve kesinliğin karşıtıdır.
- Dilek-koşul kipi
- -sA eki; geçmiş hâli (-sAydI) pişmanlık, gelecek için kullanımı dilek ya da koşul bildirir.
- Gereklilik kipi
- -mAlI eki; ek fiille geçmişe taşınınca (-malıydı) pişmanlık anlamı katar; bazen kuvvetli tahmin bildirir.
- Dil işlevi
- Dilin metinde yerine getirdiği görev; göndergesel, heyecan, şiirsel, alıcıyı etkileme gibi.
- Üslup
- Yazarın dili kendine özgü seçimlerle kullanma biçimi; bu ifadelerin seçimi üslubun ince ayarını yapar.
Örnek soru
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde kesinlik anlamı vardır?
- Barajlar belki bu yıl dolar.
- Keşke barajlar bu yıl dolsaydı.
- Barajlar kuşkusuz bu yıl dolacak.
- Barajlar bu yıl bir deniz gibi doldu.
- Barajların bu yıl dolması gerekir.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. A seçeneğindeki "belki" bir ihtimal bildirir; kesinlik değil kuşku anlamı taşır.
2. B seçeneği "keşke" ve "-saydı" ile geçmişe hayıflanmayı anlatır (pişmanlık).
3. C seçeneğindeki "kuşkusuz" sözcüğü, söylenenin doğruluğundan hiç şüphe edilmediğini gösterir; cümle kesinlik kazanmıştır.
4. D seçeneği "gibi" ile benzerlik, E seçeneği "gerekir" ile gereklilik kurar.
Doğru cevap C'dir. En güçlü çeldirici A'dır; çünkü olasılık ile kesinlik karıştırılır, oysa bunlar birbirinin karşıtıdır.