12. Sınıf Kimya · 2. Ünite: Organik Kimyaya Giriş · Organik Bileşikler
Alifatik Hidrokarbonlarda İzomerlik
Aynı kapalı (molekül) formüle sahip olup farklı yapısal düzenlenmelere sahip bileşiklere izomer denir. Organik kimyada milyonlarca farklı bileşiğin varlığının en önemli nedenlerinden biri izomerliktir. Bu konuda alifatik hidrokarbonlardaki yapısal izomerlik türlerini — zincir, konum, zincir-halka ve cis-trans izomerliğini — tanıyacak, verilen bir formül için izomerleri belirleyip sınıflandıracaksınız.
Kazanımlar
- KİM.12.2.7.a Alifatik hidrokarbonların izomerlik sınıflandırması için gerekli ölçütleri (ana zincir uzunluğu, dal konumu, çift bağ konumu, halkalı/açık zincir yapısı, çift bağdaki grupların uzaysal düzeni) belirler.
- KİM.12.2.7.b Verilen bir kapalı formül için olası alifatik hidrokarbon izomerlerini sistematik biçimde yazar ve birbirinden ayırt eder.
- KİM.12.2.7.c Yazılan izomerleri zincir-dallanma, konum, zincir-halka ve cis-trans izomerliği olarak gruplandırır.
- KİM.12.2.7.ç Oluşturduğu izomerlik gruplarını bilimsel (IUPAC) sınıflandırmayla karşılaştırarak doğrular.
Konu anlatımı
İzomerlik Kavramı ve Önemi
Zincir (Dallanma) İzomerliği
Konum İzomerliği
Zincir-Halka İzomerliği
cis-trans (Geometrik) İzomerliği
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- İzomerlik
- Aynı molekül formülüne sahip olup farklı yapıda olan bileşikler arasındaki ilişki
- Yapısal izomerlik
- Atomlar arası bağlanma düzeninin farklı olmasından kaynaklanan izomerlik; zincir, konum ve zincir-halka izomerliğini kapsar
- Zincir (dallanma) izomerliği
- Karbon iskeletinin farklı biçimlerde (düz/dallanmış) düzenlenmesinden kaynaklanan izomerlik
- Konum izomerliği
- Aynı karbon iskeleti üzerinde fonksiyonel grubun veya çoklu bağın farklı konumlarda bulunmasıyla oluşan izomerlik
- Zincir-halka izomerliği
- Açık zincirli bir bileşik (alken/alkin) ile aynı formüle sahip halkalı bir bileşik (sikloalkan/sikloalken) arasındaki izomerlik
- cis-trans izomerliği
- Çift bağ etrafında serbest dönme olmadığından grupların uzaysal düzenine göre oluşan izomerlik; geometrik izomerlik olarak da bilinir
- Doymamışlık derecesi
- Bir bileşiğin doymuş hâline göre eksik hidrojen çifti sayısı; her çift bağ veya halka bir birim doymamışlık ekler
- Kapalı formül
- Bir bileşiği oluşturan atom türlerini ve sayılarını gösteren formül; molekül formülü olarak da bilinir
Örnek soru
Kapalı formülleri aynı, yapı formülleri farklı olan bileşiklere ne ad verilir?
- Allotrop
- İzomer
- Polimer
- İzotop
- Homolog
Doğru cevap: B
Çözüm
1. İzomer tanımı: Aynı kapalı (molekül) formüle sahip olup yapısal düzenlenmeleri farklı olan bileşiklere izomer denir.
2. Allotrop: Aynı elementin farklı yapısal formlarıdır (örneğin elmas ve grafit). İzotop: Aynı elementin farklı nötron sayılı atomlarıdır. Homolog: Ardışık $\text{CH}_2$ farkı olan bileşikler dizisidir. Polimer: Tekrar eden birimlerin oluşturduğu makromoleküllerdir.
3. Doğru cevap B'dir.