12. Sınıf Kimya · 2. Ünite: Organik Kimyaya Giriş · Organik Bileşikler
Alifatik Hidrokarbonların Adlandırılması
Organik kimyada milyonlarca bileşik vardır ve bunları karışıklık olmadan adlandırabilmek için uluslararası bir dil gerekir. IUPAC (Uluslararası Saf ve Uygulamalı Kimya Birliği) adlandırma sistemi, her bileşiğe yapısını tam olarak yansıtan tek ve benzersiz bir ad verir. Bu konuda alkan, alken, alkin ve halkalı alifatik hidrokarbonları IUPAC kurallarıyla sistematik biçimde adlandırmayı, yapı formülünden ada ve addan yapı formülüne geçiş yapmayı öğreneceksin.
Kazanımlar
- KİM.12.2.6.a Alifatik hidrokarbonların sistematik adlandırılmasındaki örüntüyü (ön ek + kök ad + son ek yapısını) fark eder ve uygular.
- KİM.12.2.6.b Düz zincirli ve dallı alkan, alken, alkin ile sikloalkanları IUPAC kurallarına göre adlandırır.
- KİM.12.2.6.a Verilen bir addan yapı formülünü ya da verilen bir yapı formülünden IUPAC adını doğru biçimde yazar.
- KİM.12.2.6.b Genel formüller ($\text{C}_n\text{H}_{2n+2}$, $\text{C}_n\text{H}_{2n}$, $\text{C}_n\text{H}_{2n-2}$) ile hidrokarbon türlerini ilişkilendirir.
Konu anlatımı
Neden Sistematik Adlandırma?
Alkil Grupları ve Kök Adlar
Alkanların Adlandırılması (Son ek: -an)
Alkenlerin Adlandırılması (Son ek: -en)
Alkinlerin Adlandırılması (Son ek: -in)
Halkalı (Siklo-) Hidrokarbonların Adlandırılması
Bazı Aromatik Bileşiklerin Özel Adları
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- IUPAC adlandırması
- Uluslararası Saf ve Uygulamalı Kimya Birliği'nin belirlediği sistematik bileşik adlandırma kuralları.
- Ana zincir
- Bir hidrokarbondaki en uzun kesintisiz karbon zinciri; kök adı belirler.
- Alkil grubu
- Bir alkandan bir hidrojen çıkarılmasıyla oluşan grup (metil, etil, propil vb.).
- Alkan
- Yalnızca C–C tekli bağ içeren doymuş hidrokarbon; genel formül $\text{C}_n\text{H}_{2n+2}$.
- Alken
- En az bir C=C ikili bağ içeren doymamış hidrokarbon; genel formül $\text{C}_n\text{H}_{2n}$.
- Alkin
- En az bir C$\equiv$C üçlü bağ içeren doymamış hidrokarbon; genel formül $\text{C}_n\text{H}_{2n-2}$.
- Sikloalkan
- Karbon atomlarının halka oluşturduğu doymuş hidrokarbon; genel formül $\text{C}_n\text{H}_{2n}$.
- Aril grubu
- Aromatik halkadan bir H çıkarılmasıyla oluşan grup (fenil, benzil vb.).
- Substituent (dal)
- Ana zincire bağlı yan grup; adlandırmada ön ek olarak yazılır.
- Genel formül
- Bir hidrokarbon sınıfındaki tüm üyelerin karbon sayısına göre H sayısını veren formül.
Örnek soru
Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin IUPAC adı 2-metilbütandır?
| | Yarı açık formül |
|---|---|
| I | $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CH}_3$ |
| II | $\text{CH}_3\text{CH}(\text{CH}_3)\text{CH}_2\text{CH}_3$ |
| III | $\text{CH}_3\text{C}(\text{CH}_3)_2\text{CH}_3$ |
- Yalnız II
- Yalnız I
- Yalnız III
- I ve II
- II ve III
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Yapı I: 5 karbonlu düz zincir, dal yok → pentan; 2-metilbütan değildir.
2. Yapı II: En uzun zincir 4 karbon (bütan); 2. karbonda bir metil dalı → 2-metilbütan. ✓
3. Yapı III: En uzun zincir 3 karbon (propan); 2. karbonda iki metil dalı → 2,2-dimetilpropan; 2-metilbütan değildir.
Doğru cevap: Yalnız II (A). Yapı I dallanmamış pentandır, yapı III ise 2,2-dimetilpropandır.