12. Sınıf Kimya · 2. Ünite: Organik Kimyaya Giriş · Organik Bileşikler
Fonksiyonel Gruplu Bileşiklerin Adlandırılması
Organik kimyada milyonlarca farklı bileşik bulunur ve bu bileşikleri birbirinden ayırt edebilmek için sistematik bir adlandırma kuralına ihtiyaç vardır. IUPAC (Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği) adlandırma sistemi, bileşiğin yapı formülünden adına, adından da yapı formülüne ulaşmayı sağlayan evrensel bir dildir. Bu konuda alkol, eter, aldehit, keton, karboksilik asit ve ester bileşiklerinin fonksiyonel gruplarını tanıyacak, ana zincir ve yan grupları belirleyecek ve IUPAC kurallarına göre sistematik ad vereceksin.
Kazanımlar
- KİM.12.2.10. Alkol, eter, aldehit, keton, karboksilik asit ve ester bileşiklerinde fonksiyonel grubu, ana zinciri ve yan grupları belirler.
- KİM.12.2.10. Fonksiyonel grubun türüne göre uygun sonek veya önek kullanarak bileşiğin IUPAC adını yazar.
- KİM.12.2.10. Birden fazla fonksiyonel grup adayı olan bileşiklerde fonksiyonel grup önceliğine göre adlandırma stratejisi belirler.
- KİM.12.2.10. Monoalkol-polialkol ve primer-sekonder-tersiyer alkol ayrımını yaparak adlandırmaya yansıtır.
Konu anlatımı
Organik Bileşikleri Neden Sistematik Adlandırırız?
IUPAC Adlandırmanın Temel Adımları
Alkol ve Eter Adlandırması
Aldehit ve Keton Adlandırması
Karboksilik Asit ve Ester Adlandırması
Fonksiyonel Grup Önceliği ve Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Fonksiyonel grup
- Organik bileşiklere karakteristik kimyasal özelliklerini kazandıran atom veya atom grubu.
- IUPAC adlandırması
- Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği tarafından belirlenen, yapıdan ada ulaşmayı sağlayan sistematik adlandırma kuralları.
- Ana zincir
- Fonksiyonel grubu içeren en uzun sürekli karbon zinciri; bileşiğin kök adını belirler.
- Alkol
- Hidroksil ($-\text{OH}$) fonksiyonel grubunu taşıyan organik bileşik; IUPAC soneki -ol.
- Eter
- İki organik grubun oksijen atomuyla bağlandığı ($\text{R}-\text{O}-\text{R'}$) bileşik.
- Aldehit
- Karbonil grubunun zincir ucunda bulunduğu ($-\text{CHO}$) bileşik; IUPAC soneki -al.
- Keton
- Karbonil grubunun zincir ortasında iki karbona bağlı olduğu ($>\text{C}=\text{O}$) bileşik; IUPAC soneki -on.
- Karboksilik asit
- Karboksil grubu ($-\text{COOH}$) taşıyan bileşik; IUPAC soneki -oik asit.
- Ester
- Karboksilik asit ve alkol tepkimesinden oluşan ($\text{R}-\text{COO}-\text{R'}$) bileşik; alkil + alkanoat olarak adlandırılır.
- Primer/Sekonder/Tersiyer alkol
- $-\text{OH}$'nin bağlı olduğu karbona sırasıyla 1, 2 veya 3 karbon atomu bağlı olan alkol türleri.
Örnek soru
Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin fonksiyonel grubu karboksil ($-\text{COOH}$) grubudur?
- $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH}$
- $\text{CH}_3\text{OCH}_3$
- $\text{CH}_3\text{CHO}$
- $\text{CH}_3\text{COCH}_3$
- $\text{CH}_3\text{COOH}$
Doğru cevap: E
Çözüm
Karboksil grubu ($-\text{COOH}$), hem karbonil ($\text{C}=\text{O}$) hem de hidroksil ($-\text{OH}$) içeren fonksiyonel gruptur ve karboksilik asitlerin ayırt edici özelliğidir.
1. Seçeneklerdeki fonksiyonel gruplar: A şıkkı alkol ($-\text{OH}$), B şıkkı eter ($-\text{O}-$), C şıkkı aldehit ($-\text{CHO}$), D şıkkı keton ($>\text{C}=\text{O}$).
2. E şıkkındaki $\text{CH}_3\text{COOH}$ bileşiği (etanoik asit) karboksil grubu taşır.
C şıkkındaki $\text{CH}_3\text{CHO}$ aldehittir; aldehit de karbonil içerir ancak karboksil grubu değildir çünkü $-\text{OH}$ kısmı yoktur.