12. Sınıf Kimya · 2. Ünite: Organik Kimyaya Giriş · Organik Bileşikler
Organik Bileşiklerin Formülleri
Bir kimyager laboratuvarda sentezlediği yeni bir organik bileşiği meslektaşına nasıl tanıtır? Cevap, bileşiğin formülüyle başlar. Ancak organik kimyada tek bir formül türü yoktur: açık formül her bağı gösterirken, çizgi bağ formülü yalnızca iskeleti çizer, basit formül ise en küçük atom oranını verir. Bu konuda beş farklı formül türünü tanıyacak, birinden diğerine geçiş yapabilecek ve aynı basit formüle sahip farklı bileşikleri ayırt edebileceksin.
Kazanımlar
- KİM.12.2.4.a Organik bileşiklerin açık, yarı açık, çizgi bağ, molekül ve basit formül gösterimlerini tanır ve her birinin ne tür bilgi verdiğini açıklar.
- KİM.12.2.4.a Bir organik bileşiğin açık formülünden yarı açık ve çizgi bağ formülüne, yarı açık formülden molekül formülüne dönüşüm yapar.
- KİM.12.2.4.b Verilen bir molekül formülünden basit (ampirik) formülü çıkarır.
- KİM.12.2.4.b Farklı yapı formüllerindeki örüntüleri belirleyerek alkanların, alkenlerin ve alkinlerin genel formüllerini genelleştirir.
Konu anlatımı
Neden Farklı Gösterimler?
Açık (Tam Yapı) Formülü
Yarı Açık (Yoğunlaştırılmış) Formül
Çizgi Bağ (İskelet) Formülü
Molekül Formülü ve Basit (Ampirik) Formül
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Açık (tam yapı) formülü
- Moleküldeki tüm atomları ve tüm kovalent bağları ayrı ayrı gösteren en ayrıntılı formül türü.
- Yarı açık (yoğunlaştırılmış) formül
- Her karbon atomunu kendisine bağlı hidrojenlerle birlikte grup halinde gösteren formül; C-H bağları ayrı çizilmez.
- Çizgi bağ (iskelet) formülü
- Karbon ve hidrojen atomlarını yazılmadan, karbon-karbon iskeletini çizgilerle gösteren kısa gösterim biçimi.
- Molekül formülü
- Bir moleküldeki her element türünün toplam atom sayısını gösteren formül (örneğin C₂H₆O).
- Basit (ampirik) formül
- Atomların en küçük tam sayılı oranını gösteren formül; molekül formülündeki alt indisler OBEB ile bölünerek bulunur.
- Heteroatom
- Organik bir bileşikte karbon ve hidrojen dışındaki atom (oksijen, azot, kükürt vb.); çizgi bağ formülünde açıkça yazılır.
- Genel formül
- Bir hidrokarbon sınıfının atom sayısı örüntüsünü gösteren ifade (alkanlar: CₙH₂ₙ₊₂, alkenler: CₙH₂ₙ, alkinler: CₙH₂ₙ₋₂).
- Yapı formülü
- Atomların birbirine nasıl bağlandığını gösteren her türlü formülün genel adı; açık, yarı açık ve çizgi bağ formüllerini kapsar.
Örnek soru
Aşağıdaki formül türlerinden hangisinde karbon ve hidrojen atomları yazılmaz, yalnızca karbon-karbon iskeleti çizgilerle gösterilir ve heteroatomlar harfleriyle belirtilir?
- Açık (tam yapı) formülü
- Çizgi bağ (iskelet) formülü
- Yarı açık (yoğunlaştırılmış) formül
- Molekül formülü
- Basit (ampirik) formül
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Çizgi bağ (iskelet) formülünde karbon atomları harf olarak yazılmaz; çizgilerin köşe ve uç noktaları karbon atomunu temsil eder. Karbona bağlı hidrojenler de gösterilmez; yalnızca heteroatomlar (O, N, S vb.) harfleriyle yazılır.
2. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.
3. A şıkkı (açık formül) tüm atomları ve bağları gösterir. C şıkkı (yarı açık formül) karbon-hidrojen gruplarını yazar (CH₃, CH₂ vb.). D ve E şıkları yalnızca atom sayılarını veya oranlarını gösteren formüllerdir, yapı bilgisi içermez.