12. Sınıf Kimya · 2. Ünite: Organik Kimyaya Giriş · Organik Bileşikler
Hidrokarbonların Sınıflandırılması
Hidrokarbonlar yalnızca karbon ve hidrojen atomlarından oluşan organik bileşiklerdir. Bu bileşiklerin karbon-karbon bağ türüne, açık zincirli ya da halkalı yapıda olmasına ve benzen halkası içerip içermemesine göre sistematik biçimde sınıflandırılması, organik kimyanın temel adımlarından biridir. Bu konuda hidrokarbonları alifatik ve aromatik olarak ayırmayı, alifatikleri kendi içinde gruplandırmayı ve günlük isimleriyle bilimsel karşılıklarını ilişkilendirmeyi öğreneceksiniz.
Kazanımlar
- KİM.12.2.5.a Hidrokarbonların sınıflandırılmasında kullanılan ölçütleri (tek, çift, üçlü bağ; halkalı yapı; benzen halkası) belirler.
- KİM.12.2.5.b Hidrokarbonları alifatik ve aromatik olarak ayırır.
- KİM.12.2.5.c Alifatik hidrokarbonları alkan, alken, alkin ve sikloalkan olarak gruplandırır.
- KİM.12.2.5.ç Her grubun günlük adını (parafin, olefin, asetilen) bilimsel karşılığıyla kıyaslar.
Konu anlatımı
Hidrokarbonlar Neden Sınıflandırılır?
Ana Ayrım: Alifatik ve Aromatik
Alifatik Hidrokarbonlar
Aromatik Hidrokarbonlar
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Hidrokarbon
- Yalnızca karbon (C) ve hidrojen (H) atomlarından oluşan organik bileşik.
- Alifatik hidrokarbon
- Benzen halkası içermeyen, açık zincirli veya halkalı hidrokarbonların genel adı.
- Aromatik hidrokarbon
- Benzen halkası veya türevi yapı içeren hidrokarbonların genel adı.
- Alkan (Parafin)
- Yalnızca karbon-karbon tekli bağ içeren doymuş alifatik hidrokarbon; genel formülü CₙH₂ₙ₊₂.
- Alken (Olefin)
- En az bir karbon-karbon çift bağ içeren doymamış alifatik hidrokarbon; genel formülü CₙH₂ₙ.
- Alkin (Asetilen)
- En az bir karbon-karbon üçlü bağ içeren doymamış alifatik hidrokarbon; genel formülü CₙH₂ₙ₋₂.
- Sikloalkan (Naften)
- Karbon atomlarının halka oluşturduğu, yalnızca tekli bağ içeren doymuş alifatik hidrokarbon; genel formülü CₙH₂ₙ.
- Benzen halkası
- Altı karbon atomunun düzlemsel altıgen yapıda, delokalize π elektronlarıyla kararlılık kazandığı özel halka sistemi.
- Doymuş hidrokarbon
- Karbon atomları arasında yalnızca tekli bağ bulunan, tüm bağ kapasitesi kullanılmış hidrokarbon (alkan, sikloalkan).
- Doymamış hidrokarbon
- Karbon atomları arasında en az bir çift veya üçlü bağ bulunan hidrokarbon (alken, alkin).
Örnek soru
Hidrokarbonların alifatik ve aromatik olarak sınıflandırılmasında kullanılan temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
- Moleküldeki toplam karbon atom sayısı
- Bileşiğin oda sıcaklığındaki fiziksel hâli
- Molekülde benzen halkası bulunup bulunmaması
- Bileşiğin suda çözünüp çözünmemesi
- Moleküldeki hidrojen atom sayısı
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Hidrokarbonlar iki büyük gruba ayrılır: alifatik (benzen halkası içermeyenler) ve aromatik (benzen halkası içerenler).
2. Karbon sayısı, fiziksel hâl, çözünürlük veya hidrojen sayısı ana sınıfı belirleyen ölçütler değildir; bunlar daha çok fiziksel özelliklerle ilgilidir.
3. Doğru cevap C'dir: Benzen halkasının varlığı, bir hidrokarbonun aromatik mi yoksa alifatik mi olduğunu belirleyen temel ölçüttür.
"Toplam karbon sayısı" yanıltıcıdır çünkü 6 karbonlu siklohekzan alifatik, 6 karbonlu benzen ise aromatiktir.