9. Sınıf Coğrafya · 2. Ünite: Mekânsal Bilgi Teknolojileri
Harita Bileşenleri, Ölçek ve Projeksiyonlar
Gunluk hayatta yol bulmaktan şehir planlamasına, askeri stratejilerden doğal afet yönetimne kadar pek çok alanda haritalar kullanılır. Ancak bir çizimin "harita" sayılabilmesi için belirli koşulları karşılaması gerekir. Bu derste haritanın temel bileşenlerini (başlık, lejant, ölçek, yön, koordinat agi) taniyacak, ölçek türlerini karşılaştıracak ve temel ölçek hesaplamaları yapabileceksin. Ayrica yerkürenin küresel yüzeyini duz bir kâğıda aktarirken ortaya çıkan bozulmalari ve bu bozulmalari en aza indirmek için kullanilan projeksiyon yöntemlerini kavrayacaksin. Simülasyonda farklı projeksiyon türlerinin alan bozulmasını ve ölçek hesaplamalarını etkileşimli olarak deneyimleyebilirsin.
Kazanımlar
- COĞ.9.2.1. Haritanin temel bileşenlerini (başlık, lejant, ölçek, yön oku, koordinat agi) tanımlayarak bir haritayı doğru okur.
- COĞ.9.2.1. Büyük ölçekli ve küçük ölçekli haritaların özelliklerini karşılaştırır; hangisinin hangi amaç için uygun olduğunu belirler.
- COĞ.9.2.1. Kesir ölçek ve çizgi ölçek arasındaki farki açıklar; temel ölçek dönüşümü ve uzaklık hesaplaması yapar.
- COĞ.9.2.1. Projeksiyon (izdüşümü) kavraminini açıklar ve silindirik, konik, düzlem projeksiyonların özelliklerini karşılaştırır.
- COĞ.9.2.1. Haritadaki alan ve şekil bozulmalarının temel nedenini (Dünyanın küresel şekli) açıklar.
- COĞ.9.2.1. Harita yapım aşamalarını kullanarak basit bir harita oluşturma sürecini planlar.
Konu anlatımı
Haritanin Tanımı ve Temel Koşulları
Haritanin Temel Bileşenleri
Ölçek Türleri ve Hesaplamalari
Büyük Ölçekli ve Küçük Ölçekli Haritaların Karşılaştırması
Projeksiyon (Izdusumu) Yöntemleri
Sik Karıştırılan Kavramlar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Anahtar terimler
- Harita
- Yeryüzünun tamamı veya bir bölümünün belirli bir ölçekte kucultulerek kusbakışı gorunusle duz bir yuzey üzerine aktarılmasıdır.
- Ölçek
- Haritadaki küçültme oranini ifade eder. Gerçek uzaklıkların haritada ne oranda kucultuldugünü gösterir.
- Lejant
- Harita üzerindeki sembol, renk ve işaretlerin ne anlama geldiğini açıklayan harita anahtarıdır.
- Projeksiyon (Izdusumu)
- Küresel yerküre yüzeyini duz bir kâğıda aktarirken kullanilan matematiksel dönüşüm yöntemidir. Silindirik, konik ve düzlem olmak üzere uc ana tür vardir.
- Kesir Ölçek
- Haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranini bir kesir olarak gösteren ölçek türü. Örneğin 1/100.000.
- Çizgi (Grafik) Ölçek
- Haritanin kenarında yer alan, haritadaki uzunlukların gerçek karşılığını görsel olarak gösteren cetvel benzeri ölçek türüdür. Büyütme ve kucultmede geçerliliğini korur.
- Koordinat Agi
- Harita üzerinde enlem (paralel) ve boylam (meridyen) çizgilerinin oluşturduğu ag sistemidir. Konum belirlemeye yarar.
- Izohips
- Deniz seviyesinden ayni yükseklikteki noktaların birleştirilmesiyle oluşan kavisli egri çizgilerdir. Toporafik haritalarda yer şekillerini gösterir.
Örnek soru
Bir çizimin harita özelliği tasiyabilmesi için aşağıdaki koşullardan hangilerinin birlikte sağlanması zorunludur?
- Kusbakışı ciziilmesi, ölçek kullanılması ve düzleme aktarılması
- Renklendirilmesi, ölçek kullanılması ve lejant eklenmesi
- Yandan ciziilmesi, koordinat agi eklenmesi ve başlık konulması
- Lejant eklenmesi, yön oku konulması ve izohips çizilmesi
- Uc boyutlu ciziilmesi, ölçek kullanılması ve başlık konulması
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Bir çizimin harita sayılabilmesi için uc temel koşul birlikte gereklidir: kusbakışı (tepeden) görünüş, belirli bir ölçekle (küçültme orani) kucultulmus olması ve düzleme (iki boyutlu yuzey) aktarılmış olması.
2. Bu uc koşuldan herhangi biri eksikse o çizim harita değil, kroki veya taslak olarak değerlendirilir.
3. Renklendirme, lejant ve başlık haritanın okunabilirligini artıran öğeler olsa da haritanın "tanimsal" koşulları arasında yer almaz.
4. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdir.