9. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler

İklim Sistemindeki Değişiklikler ve Küresel İklim Değişikliği

Dünya'nın iklimi hiçbir zaman sabit kalmamıştır; jeolojik geçmişte buzul çağları ve ılıman dönemler birbirini izlemiştir. Ancak son 200 yılda insan faaliyetleri, atmosferdeki sera gazı yoğunluğunu doğal döngülerin çok ötesine taşımıştır. Bu konuda iklim sisteminde geçmişten günümüze yaşanan değişiklikleri, küresel iklim değişikliğinin doğal ve insan kaynaklı nedenlerini, ekosistem ve biyoçeşitlilik üzerindeki etkilerini inceleyecek ve bilimsel verilere dayalı gelecek öngörülerini değerlendireceksin.

Kazanımlar

Konu anlatımı

  1. Jeolojik geçmişten günümüze iklim değişimleri

  2. Sera etkisi ve küresel ısınma mekânizması

  3. İklim değişikliğinin doğal nedenleri

  4. İnsan kaynaklı nedenler (antropojenik faktörler)

  5. Küresel iklim değişikliğinin sonuçları

  6. Türkiye üzerindeki etkileri

  7. Bilimsel kanıtlar ve gelecek öngörüleri

  8. Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları

Anahtar terimler

Sera etkisi
Atmosferdeki gazların yeryüzünden yansıyan kızılötesi ışınları tutarak Dünya'yı ısıtması olayı. Doğal sera etkisi yaşam için gereklidir; aşırı güçlenmesi küresel ısınmaya yol açar.
Küresel ısınma
Artan sera gazı yoğunluğu nedeniyle Dünya'nın ortalama yüzey sıcaklığının yükselmesi.
Küresel iklim değişikliği
Küresel ısınmanın yağış, rüzgâr, deniz seviyesi ve ekosistemlerde yarattığı uzun vadeli ve geniş çaplı değişimler bütünü.
Karbon yutağı
Atmosferden karbondioksit alarak depolayan doğal sistemler: ormanlar, okyanuslar ve toprak.
Buz karotu
Buzul tabakalarından alınan silindirik örnekler. İçerdiği hava kabarcıkları geçmiş atmosfer koşullarını ortaya koyar.
Kentsel ısı adası
Kentlerde yapay yüzeylerin güneş enerjisini emip gece boyunca yayması nedeniyle çevrelerine göre oluşan sıcaklık farkı (2–5°C daha sıcak).
Okyanus asitlenmesi
Atmosferdeki fazla CO₂'nin okyanuslarda çözünerek suyun pH değerini düşürmesi; kabuklu canlılar ve mercan resifleri için tehdit oluşturur.
Eşik noktası (Tipping point)
İklim sisteminde geri döndürülemez değişimlerin başladığı kritik sınır. Grönland buzullarının erimesi, permafrost çözülmesi gibi süreçler örnek gösterilebilir.
Paris İklim Anlaşması
2015'te kabul edilen, küresel sıcaklık artışını 2°C'nin, mümkünse 1,5°C'nin altında tutmayı hedefleyen uluslararası sözleşme.
Biyoçeşitlilik
Bir ekosistemde veya Dünya genelinde var olan tür, gen ve ekosistem çeşitliliği. İklim değişikliği biyoçeşitliliği azaltan en önemli faktörlerden biridir.

Örnek soru

Atmosferdeki sera gazları, yeryüzünden yansıyan uzun dalga boylu (kızılötesi) ışınları tutarak Dünya'yı ısıtır. Bu süreç "sera etkisi" olarak adlandırılır.
Buna göre, doğal sera etkisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. Sera etkisi tamamen insan kaynaklıdır ve son 200 yılda ortaya çıkmıştır.
  2. Sera etkisi yalnızca kutup bölgelerinde etkili olan bir ısınma sürecidir.
  3. Doğal sera etkisi olmasaydı Dünya'nın ortalama sıcaklığı yaklaşık −18°C olurdu.
  4. Sera etkisi yalnızca karbondioksitten kaynaklanır; diğer gazların etkisi yoktur.
  5. Sera etkisi atmosferdeki oksijen gazının kızılötesi ışınları emmesiyle oluşur.

Doğru cevap: C

Çözüm

1. Doğal sera etkisi Dünya'nın yaşanabilir sıcaklıkta kalmasını sağlar. Olmasaydı ortalama sıcaklık yaklaşık $-18°\text{C}$ olurdu; mevcut değer $+15°\text{C}$'dir.
2. Sera etkisi insan öncesinde de vardı (A yanlış); yalnızca kutuplara özgü değildir (B yanlış).
3. $\text{CO}_2$ dışında metan, su buharı ve $\text{N}_2\text{O}$ da sera gazıdır (D yanlış).
4. Oksijen ve azot sera gazı değildir, kızılötesi ışınları tutmazlar (E yanlış).
5. Doğru cevap C şıkkıdır.

9. Sınıf Coğrafya: tüm konular