9. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
İklim Sisteminin Bileşenleri ve Dünya’nın Hareketleri
Dünya'nın iklimi, birbirleriyle sürekli etkileşen beş büyük bileşenden oluşan karmaşık bir sistemle belirlenir. Bu bileşenler güneş enerjisiyle çalışırken Dünya'nın şekli ve uzaydaki hareketleri de güneş ışınlarının yeryüzüne ulaşma biçimini doğrudan etkiler. Bu konunun sonunda iklim sisteminin bileşenlerini tanımlayabilecek, bileşenler arası ilişkileri açıklayabilecek ve Dünya'nın hareketlerinin iklim üzerindeki etkilerini analiz edebileceksiniz.
Kazanımlar
- COĞ.9.3.2. İklim sisteminin beş bileşenini (atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer, biyosfer) ve her birinin iklim üzerindeki rolünü açıklar.
- COĞ.9.3.2. İklim sistemine ait değişkenler (sıcaklık, nem, basınç, rüzgar) arasındaki karşılıklı ilişkileri belirler.
- Dünya'nın geoit şekli, eksen eğikliği ve dönme hareketinin gece-gündüz oluşumundaki rolünü açıklar.
- Dünya'nın dolanma hareketi ile mevsim oluşumu arasındaki neden-sonuç ilişkisini analiz eder.
- Güneş ışınlarının geliş açısının sıcaklık dağılışı üzerindeki etkisini yorumlar.
Konu anlatımı
1. İklim Sistemi Nedir?
2. İklim Sisteminin Beş Bileşeni
3. Dünya'nın Şekli: Geoit
4. Dünya'nın Dönme (Günlük) Hareketi
5. Dünya'nın Dolanma (Yıllık) Hareketi ve Mevsimler
6. Güneş Işınlarının Geliş Açısı ve Sıcaklık Dağılışı
7. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- İklim Sistemi
- Atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer ve biyosferin karşılıklı etkileşimiyle oluşan, Dünya'nın uzun dönemli hava koşullarını belirleyen sistem.
- Geoit
- Dünya'nın gerçek şekli; kutuplardan basık, ekvatordan şişkin elipsoide benzer biçim.
- Dönme Hareketi (Rotasyon)
- Dünya'nın kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru yaklaşık 24 saatte tamamladığı hareket; gece-gündüz oluşumuna neden olur.
- Dolanma Hareketi (Revolüsyon)
- Dünya'nın Güneş etrafında eliptik yörüngede yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamladığı hareket; eksen eğikliğiyle birlikte mevsimleri oluşturur.
- Eksen Eğikliği
- Dünya'nın dönme ekseninin yörünge düzlemine dik doğruyla yaptığı 23,5 derecelik açı; mevsimlerin temel nedeni.
- Ekinoks
- Güneş ışınlarının ekvatora dik geldiği, Dünya'nın her yerinde gece ve gündüzün eşit sürdüğü tarihler (21 Mart ve 23 Eylül).
- Gündönümü (Solstis)
- Güneş ışınlarının dönencelerden birine dik geldiği, gündüz ve gece süresinin en farklı olduğu tarihler (21 Haziran ve 21 Aralık).
- Güneş Işınlarının Geliş Açısı
- Güneş ışınlarının yeryüzüne ulaştığında yüzeyle yaptığı açı; dik geldiğinde ısınma fazla, eğik geldiğinde azdır.
- Güneşlenme Süresi
- Bir yerin gün içinde güneş ışığı aldığı toplam süre; enlem ve mevsime göre değişir.
- Kriyosfer
- Dünya üzerindeki buz örtüleri, buzullar, deniz buzları ve kalıcı kar tabakalarının oluşturduğu iklim sistemi bileşeni.
Örnek soru
İklim sistemi birbiriyle etkileşen beş bileşenden oluşur. Aşağıdakilerden hangisi bu bileşenlerden biri olan "kriyosfer"in iklim üzerindeki etkisini doğru açıklar?
- Volkanik patlamalarla atmosfere kül salarak güneş ışığını engellemesi
- Fotosentez yoluyla atmosferdeki karbondioksit miktarını düzenlemesi
- Buz ve kar örtülerinin güneş ışınlarını yansıtarak (albedo) yüzey sıcaklığını düşürmesi
- Okyanus akıntılarıyla ısıyı farklı bölgelere taşıması
- Rüzgarların yönünü değiştirerek yağış dağılışını etkilemesi
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Kriyosfer, Dünya üzerindeki buz örtüleri, buzullar, deniz buzları ve kalıcı kar tabakalarını kapsayan iklim sistemi bileşenidir.
2. Kriyosferin en önemli iklimsel etkisi albedo etkisidir: beyaz buz ve kar yüzeyleri güneş enerjisinin büyük bölümünü uzaya geri yansıtır, böylece bölgenin soğuk kalmasını sağlar.
3. Doğru cevap C'dir. A şıkkı litosferle (volkanlar), B şıkkı biyosferle, D şıkkı hidrosferle, E şıkkı atmosferle ilgilidir.