9. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Sıcaklığın Dağılışı ve Etkileyen Faktörler
Yeryüzünde sıcaklık her yerde aynı değildir; enlemden yükseltiye, denize uzaklıktan bakıya kadar pek çok faktör sıcaklığın dağılışını belirler. Bu konuda sıcaklığın yatay ve dikey dağılışını, sıcaklığı etkileyen altı temel faktörü, sıcaklık terslenmesi (inversiyon) ve sıcaklık genliği kavramlarını öğrenecek; Türkiye'den örneklerle bu kavramları somutlaştıracaksınız.
Kazanımlar
- COĞ.9.3.2. Sıcaklığın yatay ve dikey dağılışını açıklayarak izoterm haritalarını yorumlar.
- COĞ.9.3.2. Enlem, yükselti, denize uzaklık, bakı, okyanus akıntıları ve toprak örtüsü gibi faktörlerin sıcaklık üzerindeki etkilerini Türkiye örnekleriyle karşılaştırır.
- COĞ.9.3.2. Sıcaklık terslenmesi (inversiyon) kavramını tanımlayarak oluşum koşullarını ve çevresel sonuçlarını değerlendirir.
- COĞ.9.3.2. Günlük ve yıllık sıcaklık genliğini hesaplayarak farklı bölgeler arasındaki farkların nedenlerini analiz eder.
Konu anlatımı
1. Sıcaklığın Yatay ve Dikey Dağılışı
2. Sıcaklığı Etkileyen Faktörler
3. Sıcaklık Terslenmesi (İnversiyon)
4. Sıcaklık Genliği
5. Çözümlü Örnekler
6. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- İzoterm
- Aynı sıcaklık değerlerine sahip noktaları birleştiren eğri.
- Sıcaklık genliği
- Belirli bir dönemdeki en yüksek ve en düşük sıcaklık arasındaki fark.
- Karasallık
- Denizden uzaklaştıkça yaz-kış ve gündüz-gece sıcaklık farklarının artması durumu.
- Bakı
- Bir yamaçın güneşe göre yönü; güneye bakan yamaçlar daha fazla ısı alır.
- İnversiyon (Sıcaklık terslenmesi)
- Normalde yükseldikçe düşmesi gereken sıcaklığın tersine artması durumu.
- Lapse rate (Sıcaklık azalma oranı)
- Troposferde yükseldikçe sıcaklığın azalma hızı; ortalama her 200 m'de 1 °C.
- Albedo
- Bir yüzeyin güneş ışınlarını yansıtma oranı; açık renkli yüzeylerde yüksektir.
- Gulf Stream
- Kuzey Atlantik'teki sıcak okyanus akıntısı; Batı Avrupa kıyılarını ısıtır.
Örnek soru
Deniz seviyesinde sıcaklık 26 °C olan bir yerde, 3200 m yükseklikteki dağ zirvesinde sıcaklık yaklaşık kaç °C olur? (Her 200 m'de 1 °C azalma kabul ediniz.)
- 16 °C
- 14 °C
- 12 °C
- 8 °C
- 10 °C
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Yükseltiden kaynaklanan sıcaklık düşüşü: $3200 \div 200 = 16$ °C
2. Zirvedeki sıcaklık: $26 - 16 = 10$ °C
Doğru cevap 10 °C'dir.
A şıkkındaki 16 °C hatası, yalnızca düşüş miktarını cevap sanmaktan kaynaklanır.