9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Sözün İnceliği
Edebiyat, Güzel Sanatlar ve Edebî Dil
Bir sözü duyduğumuzda bazen yalnızca bilgi alırız, bazen de içimizde bir görüntü, bir duygu, bir ses uyanır. Bu konuda edebiyatın ne olduğunu, hangi malzemeyle çalıştığını, güzel sanatlar ve diğer bilgi alanlarıyla nasıl ilişki kurduğunu keşfedeceksin. Edebî dil ile günlük dilin farkını, kurmaca ile gerçeklik arasındaki ilişkiyi metin üzerinde okuyup yorumlayabilecek, okuma sürecini kendin yönetebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.1.2.1. Okumaya başlamadan önce okuma amacını belirler; başlıktan hareketle metnin içeriği, türü ve yazılış amacı hakkında tahminde bulunur.
- TDE.9.1.2.1. Okuyacağı metne uygun okuma yöntem ve stratejisini seçer, seçtiği stratejiyle okumayı sürdürür.
- TDE.9.1.2.2. Edebiyatın tanımı, dille ilişkisi ve güzel sanatlar içindeki yeri hakkındaki ön bilgilerini metinle ilişkilendirir; edebiyatın müzik, resim, psikoloji ve sosyoloji gibi alanlarla ilişkisini örneklerle açıklar.
- TDE.9.1.2.2. Bilinmeyen sözcüğün ve ifadenin anlamını bağlamdan belirler; edebî söyleyiş ile günlük söyleyişi amaç, anlam ve etki bakımından karşılaştırır.
- TDE.9.1.2.2. Metindeki gerçek ile kurguyu, öznel ile nesnel ifadeyi ayırt eder; açık ve örtük iletileri belirler.
- TDE.9.1.2.2. Okuduğu metni özetler ve metne yönelik geri bildirim sunar.
Konu anlatımı
1. Okumadan Önce: Amaç, Başlık ve Tahmin
2. Edebiyat Nedir? Malzemesi Dil Olan Sanat
3. Güzel Sanatlar İçinde Edebiyat ve Diğer Alanlarla İlişkisi
4. Edebî Dil ve Günlük Dil
5. Kurmaca ve Gerçeklik
6. Kaynak İnceleme: Üç Küçük Okuma
7. Anlam Oluşturma: Çıkarım, Karşılaştırma, Özetleme
8. Simülasyonda Dene
9. Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Edebiyat
- Duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığıyla estetik bir değer taşıyacak biçimde sözlü ya da yazılı ifade edilmesi sanatı.
- Edebî dil
- Sanat amacıyla işlenmiş; yan anlam, imge, sembol ve çağrışımla zenginleşen, estetik etki uyandırmayı hedefleyen dil.
- Günlük dil
- Anlaşmak ve bilgi iletmek için kullanılan, sözcüklerin çoğunlukla gerçek anlamda kullanıldığı, açık ve sade dil.
- Çağrışım
- Bir sözcüğün zihinde uyandırdığı yan düşünce, duygu ve görüntülerin tümü.
- İmge
- Sözcüklerle zihinde canlandırılan, duyulara seslenen görüntü.
- Sembol
- Soyut bir kavramı ya da düşünceyi temsil eden somut varlık veya nesne.
- Kurmaca
- Yazarın hayal gücüyle kurduğu, gerçeklikten beslenen ama onunla birebir örtüşmek zorunda olmayan metin dünyası.
- Gerçeklik
- Herkesin aynı biçimde doğrulayabildiği, kanıtlanabilir olgular bütünü.
- Açık ve örtük ileti
- Açık ileti metinde doğrudan söylenen mesajdır; örtük ileti çıkarımla ulaşılan, dolaylı anlatılan mesajdır.
- Sürükleyicilik
- Okurun kurmaca dünyaya kendini kaptırması; olayları içinden yaşıyormuş gibi okuması.
- Yaratıcılık
- Bilinenin dışına çıkarak özgün bir söyleyiş ya da yapı kurabilme gücü.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi edebiyatı, diğer güzel sanat dallarından ayıran temel özelliktir?
- Duygu ve düşünceleri dile getirmesi
- Okurda estetik bir etki uyandırmayı amaçlaması
- Malzemesinin dil olması
- İnsanı ve insana ait yaşantıları konu edinmesi
- Hayal gücünden yararlanması
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Seçeneklerin çoğu bütün sanat dalları için geçerlidir: müzik de resim de duygu anlatır, estetik etki bırakır, insana seslenir ve hayal gücüne dayanır.
2. Her sanat dalı ayrı bir malzemeyle çalışır: ressam boya, müzisyen ses, heykeltıraş taş kullanır.
3. Edebiyatçının malzemesi dildir; bu da edebiyatı diğerlerinden ayıran özelliktir.
4. En güçlü çeldirici A'dır; duygu ve düşünceyi dile getirme, ayırt edici değil ortak bir özelliktir.