9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Sözün İnceliği
Şiirde İmge, Sembol ve Çağrışım
Şiir, günlük konuşmada tek anlama gelen sözcükleri yeni görüntülere, simgelere ve çağrışımlara dönüştürür. Bu konuda bir şiire okuma amacı belirleyerek başlamayı, imgeyi, sembolü ve çağrışımı ayırt etmeyi, dizelerin söylediğini (açık ileti) ve söylemeden sezdirdiğini (örtük ileti) bulmayı, ses ve vurgünün anlama katkısını fark etmeyi öğreneceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.1.2.1. (TDE2.1.1): Bir şiiri okumadan önce okuma amacını belirler; başlıktan yola çıkarak şiirin içeriğine ve duygusuna dair tahminde bulunur.
- TDE.9.1.2.1. (TDE2.1.2): Şiir için uygun okuma stratejisini (sessiz okuma, sesli okuma, dize dize not alma) seçer ve okumayı bu stratejiyle sürdürür.
- TDE.9.1.2.2. (TDE2.2.1, TDE2.2.2): Şiirdeki sözcüğün anlamını bağlamdan çıkarır; dizeler ile ön bilgileri arasında bağ kurar.
- TDE.9.1.2.2. (TDE2.2.3): Dizelerde imge, sembol ve çağrışımı ayırt eder; açık ve örtük iletiyi, şiirin temasını ve ana duygusunu belirler.
- TDE.9.1.2.2. (TDE2.2.4, TDE2.2.5): Okuma öncesi tahminiyle okuma sonrası bulgularını karşılaştırır; gerçek ile kurmaca, günlük dil ile edebî dil arasındaki farkı sınıflandırır.
- TDE.9.1.2.2. (TDE2.2.6): Şiiri kendi cümleleriyle özetler ve ses, ritim, vurgünün anlamı nasıl desteklediğine dair geri bildirim sunar.
Konu anlatımı
1. Bağlam: Günlük söz, edebî söz
2. Okumayı yönetmek: şiire nasıl başlanır?
3. İmge: sözün gözle görülür hâli
4. Sembol: ortak anlam yüklenmiş söz
5. Çağrışım: anlamın bağlamla değişmesi
6. Açık ve örtük ileti: söylenen ve sezdirilen
7. Ses, ritim ve vurgu: anlamın müziği
8. Cumhuriyet'ten bugüne şiir ve üç ses
9. Sık karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Edebî dil
- Bilgi vermenin yanında duygu uyandırmayı ve estetik değer yaratmayı amaçlayan, mecaz ve imge gibi araçlarla kurulan dil.
- Günlük dil
- Gündelik iletişimde bilgi aktarmak için kullanılan, sözcükleri çoğunlukla gerçek ve tek anlamıyla kullanan dil.
- İmge
- Şairin duyu ve hayal gücüyle kurduğu, okurun zihninde yeni bir görüntü ya da algı uyandıran anlatım.
- Sembol (simge)
- Somut bir varlığın, bağlamda ya da kültürde soyut bir kavramı sürekli temsil etmesi (güvercin: barış, yol: hayat).
- Çağrışım
- Bir sözcüğün sözlük anlamının dışında okurda uyandırdığı duygu, anı ve kavramlar; bağlamla değişir.
- Açık ileti
- Dizelerde doğrudan söylenen bilgi ve duygu.
- Örtük ileti
- Dizelerde yazılmamış, imge ve ipuçlarından çıkarımla ulaşılan anlam.
- Kurmaca
- Gerçek hayattan beslenen ama yazar tarafından kurulan, birebir yaşanmış olması gerekmeyen anlatı.
- Sürükleyicilik
- Metnin okuru anlatılan sahnenin içine çekmesi; görüntü, ses ve duyguyu birlikte yaşatması.
- Aliterasyon
- Aynı ünsüzün dizede yinelenmesiyle ses etkisi oluşturulması.
Örnek soru
Bir şiir derslerinde "imge" için şu dört cümle söyleniyor: I. Şairin kurduğu görüntüdür. II. Hayal gücüyle oluşur. III. Okurun zihninde yeni bir algı uyandırır. IV. Yalnızca sözlük anlamıyla kurulur.
Buna göre hangisi imgenin tanımına uymaz?
- I. cümle, çünkü imge şairden bağımsızdır
- II. cümle, çünkü hayal gücü imgeyle ilgili değildir
- IV. cümle, çünkü imge sözlük anlamının ötesinde yeni bir görüntü kurar
- III. cümle, çünkü imge okurda hiçbir algı uyandırmaz
- I. ve II. cümleler, çünkü imge yalnızca düz yazıda bulunur
Doğru cevap: C
Çözüm
1. İmge, şairin duyuları ve hayal gücüyle kurduğu, okurun zihninde yeni bir görüntü uyandıran anlatımdır; bu yüzden I, II ve III doğru tanım parçalarıdır.
2. IV. cümle yanlıştır: sözcükler yalnızca sözlük anlamıyla kullanılırsa görüntü yeni olmaz, anlatım günlük dile kayar.
3. Bu nedenle tanıma uymayan cümle IV'tür.
Cevap: C. En güçlü çeldirici A'dır; imge şairin ürünüdür ve ondan bağımsız değildir.