9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Anlamın Yapı Taşları
Kelimenin Yapısı: Kök, Gövde ve Ekler
Türkçe, kelimelerin köke ek eklenerek büyüdüğü bir dildir: "göz" kelimesinden "gözlük", "gözlükçü", "gözlükçülerden" gibi uzun bir zincir çıkar. Bu konuda okuduğun metinlerdeki kelimeleri parçalarına ayırmayı, her parçanın ne iş yaptığını belirlemeyi ve kelimenin basit, türemiş ya da birleşik olduğunu söylemeyi öğreneceksin. Amaç kural ezberlemek değil; yazarın neden "çocuk" yerine "çocuksuzlaşmış" dediğini, ekin metne ne kattığını yorumlayabilmektir.
Kazanımlar
- TDE.9.3.2.3. “Anlamın Yapı Taşları” temasındaki metinleri çözümlerken kelimeleri kök, gövde ve ek bakımından inceler.
- TDE2.3.1. Metindeki dil ve anlatım özelliklerini belirlerken kelimelerdeki yapım eki ile çekim ekini birbirinden ayırır.
- TDE2.3.2. Kelimeyi oluşturan şekil birimleri arasındaki ilişkiyi (kök → gövde → ek sırası) kurar ve yazarın ek tercihinin metne katkısını açıklar.
- Verilen bir kelimenin kökünü, ara gövdelerini ve son gövdesini sırasıyla gösterir.
- Kelimeleri yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olarak sınıflandırır.
Konu anlatımı
Bağlam: Türkçe Neden Ek Üstüne Ek Kurulur?
Kök ve Gövde: Kelimenin Çekirdeği
Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri
Basit, Türemiş ve Birleşik Kelimeler
Çözümlü Örnekler
Metin İncelemesi: Yunus Emre'den Bir Dörtlük
Yapı, Üslup ve Dönem İlişkisi
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Kök
- Kelimenin anlamlı, daha küçük parçalara ayrılamayan en küçük parçası (göz, kitap, gel-).
- Gövde
- Çekim eki almaya hazır hâldeki kelime parçası; yapım eki yoksa kökün kendisi, varsa kök + yapım ekleridir.
- Yapım eki
- Köke ya da gövdeye gelerek yeni bir kelime türeten ek (göz-lük, sev-gi).
- Çekim eki
- Kelimeyi yeni bir kelimeye çevirmeyen, cümledeki işlevini (çoğul, aitlik, hâl, zaman, kişi) belirleyen ek.
- Basit kelime
- Yapım eki almamış, tek köklü kelime (kitap, okullarda).
- Türemiş kelime
- Köke bir ya da birkaç yapım eki getirilerek oluşturulmuş kelime (gözlükçü, sevgisizlik).
- Birleşik kelime
- İki ya da daha fazla kelimenin anlamca kaynaşarak tek kelime olması (gökkuşağı, kırkayak).
- Ara gövde
- Birden fazla yapım eki bulunan kelimede, her yapım ekinden sonra oluşan geçici gövde (yürü → yürüyüş → yürüyüşçü).
- Ekli (bitişken) dil
- Anlam ve görev bilgisinin köke eklenen eklerle verildiği dil türü; Türkçe bu gruptadır.
Örnek soru
"Gözlükçülerden" kelimesinin gövdesi aşağıdakilerden hangisidir?
- göz
- gözlükçüler
- gözlük
- gözlükçü
- gözlükçülerden
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Çekim eklerini sondan sökelim: "-den" (ayrılma hâli eki) ve "-ler" (çoğul eki). İkisi de çekim ekidir.
2. Çekim eklerinden sonra geriye "gözlükçü" kalır. Gövde, çekim eki almadan önceki son parçadır.
3. "Gözlükçü" içinde kök "göz", yapım ekleri "-lük" ve "-çü"dür.
Doğru cevap D şıkkıdır: gözlükçü. "Göz" kökü, "gözlük" ise ara gövdedir; çoğu öğrenci kökü gövde sanarak A'yı seçer. "Gözlükçüler" ise çekim eki taşıdığı için gövde olamaz.