9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Anlamın Yapı Taşları
Şiirde Yapı ve Ahenk: Yunus Emre Örneği
Hikâyede olay, kişi, zaman ve mekân yapıyı kurar; şiirde ise yapıyı dizeler, dörtlükler ve kulağa hoş gelen ses düzeni kurar. Bu konuda Yunus Emre'ye mal edilen kısa bir dörtlük üzerinden dize, dörtlük, ölçü, durak, redif, kafiye ve kafiye düzeni kavramlarını tanıyacak, bir şiirin ahenginin nasıl çözümlendiğini adım adım göreceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.3.2.2. Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış bir Yunus Emre dörtlüğündeki söz varlığının anlamını bağlamdan hareketle tahmin eder ve metni bugünkü Türkçeyle ilişkilendirir (TDE2.2.1, TDE2.2.2).
- TDE.9.3.2.2. Şiirin yapı unsurlarını (dize, dörtlük) hikâyedeki ve gezi yazısındaki yapı unsurlarıyla karşılaştırır, metinleri şekil ölçütüne göre sınıflandırır (TDE2.2.4, TDE2.2.5).
- TDE.9.3.2.3. Dizedeki hece sayısını sayarak ölçüyü belirler, durağın yerini bulur (TDE2.3.1).
- TDE.9.3.2.3. Dize sonlarındaki sözcükleri kök ve ek olarak ayırıp redifi bulur, kafiyenin türünü (yarım, tam, zengin, cinaslı) belirler (TDE2.3.1).
- TDE.9.3.2.3. Dörtlüğün kafiye düzenini (çapraz, sarmal, ikili, mani tipi, koşma tipi) harflendirerek gösterir ve ahengin anlamı destekleyişini yorumlar (TDE2.3.2).
- TDE.9.3.2.2. Aynı dizenin farklı yazılışlarının bulunduğu durumlarda bilginin güvenilirliğini değerlendirir (TDE2.2.5).
Konu anlatımı
1. Yunus Emre ve şiirin sesi
2. Hikâyeden şiire: yapıyı kuran birimler değişir
3. Dize, beyit, dörtlük ve bent
4. Ölçü: hece ölçüsünü sayarak bulmak
5. Durak: dizenin içindeki soluk noktası
6. Redif ve kafiye: sözcük sonlarını çözmek
7. Kafiye düzeni (örgüsü) ve harflendirme
8. Çözümleme: bir dörtlüğün adım adım ahenk raporu
9. Kaynağı sorgulamak: aynı dizenin birden fazla biçimi
10. Sık karıştırılanlar ve özet
Anahtar terimler
- Nazım birimi
- Şiiri oluşturan dize kümeleri; dize, beyit, dörtlük ve bent bu kümelerdir.
- Dize (mısra)
- Şiirin tek bir satırdan oluşan en küçük birimi.
- Dörtlük (kıta)
- Dört dizelik nazım birimi; halk şiirinin yaygın birimidir.
- Hece ölçüsü
- Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanan, Türkçenin doğal yapısına uygun millî ölçü.
- Durak
- Hece ölçüsünde dizeyi ses ve anlam bakımından parçalara bölen yer (4+3, 4+4 gibi).
- Redif
- Dize sonlarında anlamca ve görevce aynı olan ek ya da sözcüklerin tekrarı.
- Kafiye (uyak)
- Rediften önceki köklerde bulunan, görevi farklı olan ses benzerliği.
- Cinaslı kafiye
- Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları farklı sözcüklerle yapılan kafiye (tunç kafiye diye de anılır).
- Kafiye düzeni
- Dizelerin hangi sıralamayla kafiyelendiğini harflerle gösteren yapı (abab, abba, aabb, aaxa, xaxa).
- Eski Anadolu Türkçesi
- 13-15. yüzyıllarda Anadolu'da kullanılan Türkçe; Yunus Emre'nin dili.
Örnek soru
Yunus Emre'ye mal edilen aşağıdaki dize kümesi hangi nazım birimidir?
> Gelin tanış olalım
> İşi kolay kılalım
> Sevelim sevilelim
> Dünya kimseye kalmaz
- Beyit
- Bent
- Dörtlük
- Dize
- Kafiye
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Şiirin tek satırına dize denir; burada dört dize bir arada verilmiştir.
2. İki dizelik birim beyit, dört dizelik ve anlam bütünlüğü olan birim dörtlüktür; bent ise dize sayısı sabit olmayan (3, 5, 6 gibi) kümeler için kullanılır.
3. Dört dize "çağrı, yol, gerekçe" sırasıyla tek bir düşünceyi bütünlediği için küme dörtlüktür.
Cevap: C. Bent seçeneği en güçlü çeldiricidir; ancak dört dizelik kümeye bent değil dörtlük denir, kafiye ise bir nazım birimi değil ses benzerliğidir.