9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Anlamın Yapı Taşları
Gezi Yazısı
Gezi yazısı, yazarın gezip gördüğü yerleri, orada tanık olduğu yaşayışı ve bunların kendi üzerinde bıraktığı izlenimi okura aktardığı, yazar ile okur arasındaki iletişimin ön planda olduğu bir metin türüdür. Bu konuda gezi yazısını öğretici metin tahlili aşamalarıyla okuyacak; giriş-gelişme-sonuç yapısını, mekân anlatımını, nesnellik ile öznelliği ve yazarın amacına göre biçimlenen üslubu çözümleyeceksin. Konunun sonunda bir gezi metnindeki cümleleri nesnel ya da öznel olarak ayırabilecek, metnin güvenilirliğini sınayabilecek ve yazarın seçimlerini gerekçeleriyle açıklayabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.3.2.1. Gezi yazısını okumadan önce başlık ve görsellerden hareketle metnin içeriğine ve yazılış amacına yönelik tahminde bulunur, okuma amacına uygun bir okuma stratejisi seçer.
- TDE.9.3.2.2. Gezi yazısındaki bilgileri ön bilgileriyle ilişkilendirir, bilmediği sözcüklerin anlamını bağlamdan çıkarır, metnin konusunu, ana duygusunu ve yazarın yazma amacını belirler.
- TDE.9.3.2.2. Metindeki nesnel ve öznel ifadeleri ayırt eder, gerçek ile kurguyu ayırır ve bilgilerin güvenilir olup olmadığını gerekçesiyle değerlendirir.
- TDE.9.3.2.3. Gezi yazısının giriş-gelişme-sonuç yapısını ve mekân anlatımında kullanılan dil ve anlatım özelliklerini belirler; bölümler arasındaki ilişkiyi açıklar.
- TDE.9.3.2.3. Yazarın üslup seçiminin nedenlerini ve sonuçlarını, metnin yazıldığı dönem ve yazarın amacıyla ilişkilendirerek açıklar; gezi yazısını diğer türlerle karşılaştırır.
Konu anlatımı
1. Bağlam: Gezmek, Görmek ve Anlatmak
2. Gezi Yazısının Tanımı ve Özellikleri
3. Giriş-Gelişme-Sonuç Yapısı
4. Mekân Anlatımı
5. Nesnellik ve Öznellik: Gerçek, İzlenim ve Güvenilirlik
6. Yazma Amacına Göre Biçimlenme
7. Gezi Yazısını Okumak: Öğretici Metin Tahlili Aşamaları
8. Gezi Yazısının Tarihsel Gelişimi
9. Karşılaştırma: Gezi Yazısı ve Komşu Türler
10. Örnek Metin İncelemesi
Anahtar terimler
- Gezi yazısı
- Yazarın gezip gördüğü yerleri, oradaki yaşayışı ve izlenimlerini okura aktardığı gerçek gözleme dayalı yazı türü.
- Seyahatname
- Gezi yazısının eski edebiyatımızdaki adı; gezgin (seyyah) tarafından yazılan yolculuk kitabı.
- Seyyah
- Yeni yerler görmek ve görüp işittiklerini kaydetmek için gezen kişi, gezgin.
- Mekân anlatımı
- Gezilen yerin betimleme, bilgi verme ve benzetmelerle okurun zihninde canlandırılması.
- Nesnel ifade
- Kişiden kişiye değişmeyen, başka kaynaklarla doğrulanabilen anlatım (tarih, sayı, yer adı, oluşum nedeni).
- Öznel ifade
- Yazarın duygusunu, yargısını ve kişisel izlenimini yansıtan; kişiye göre değişebilen anlatım.
- Giriş-gelişme-sonuç
- Metnin yola çıkış ve tanıtım, gözlem ve ayrıntı, ayrılış ve genel izlenim şeklindeki üç bölümlü düzeni.
- Belge değeri
- Bir metnin tarih, coğrafya, sosyoloji ve halk bilimi için doğrulanabilir bilgi ve gözlem kaynağı olması.
- Güvenilirlik
- Metindeki bilgilerin doğrulanabilir, tutarlı ve kaynağı belli olması; abartıdan uzak bulunması.
- Yazma amacı
- Yazarın metinle ulaşmak istediği hedef (tanıtmak, izlenim aktarmak, belgelemek); üslubu ve nesnel-öznel dengesini belirler.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi gezi yazısını diğer anlatı türlerinden ayıran temel özelliktir?
- Olay örgüsünün serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşması ve kahramanların çatışması
- Gerçek bir yer ve yolculuğun yazarın gözlemiyle okura aktarılması
- Anlatıcının olup biteni her zaman yalnızca dışarıdan izleyen üçüncü kişi olması
- Hayal gücüyle kurulmuş mekânlarda kahramanların yaşadıklarının anlatılması
- Ölçü, uyak ve redife dayalı ahenkli bir dille yazılması
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Gezi yazısının merkezinde gerçek bir mekân ve yolculuk vardır; yazar bunu kendi gözlemi ve izlenimiyle okura aktarır.
2. Serim-düğüm-çözüm düzeni olay örgüsüne sahip hikâye ve romanın özelliğidir (A).
3. Gezi yazısında yazar çoğu zaman metnin içinde birinci kişi anlatıcıdır (C yanlış); mekânlar gerçektir, kurmaca değildir (D yanlış).
4. Ölçü, uyak ve redif şiirin ahenk unsurlarıdır (E).
Doğru cevap: B. En güçlü çeldirici A'dır; çünkü gezi yazısında da olay anlatımı olabilir, ancak bu türü belirleyen şey olay örgüsü değil gerçek mekân ve gözlemdir.