9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Dilin Zenginliği
Tiyatro ile Romanın Karşılaştırılması
Roman da tiyatro da bir kurmaca dünya kurar; kişileri, olayı, zamanı ve mekânı vardır. Ama aynı hikâye bir romanda sayfadan okura, bir oyunda sahneden izleyiciye ulaşır ve bu fark yapıyı, anlatımı, diyaloğu ve üslubu baştan sona değiştirir. Bu konuda ara metin olarak ele alınan bir tiyatro metnini, tahlil ettiğin romanla yapı, anlatım (gösterme-anlatma), diyalog ve üslup ölçütleriyle karşılaştırmayı öğreneceksin. Sonunda iki türdeki parçaları ayırt edebilecek, bir romanın hangi unsurunun sahnede nasıl karşılanacağını açıklayabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.4.2.2. Bir roman parçasını ve bir tiyatro metni parçasını içerik, tür, şekil ve üslup ölçütlerine göre karşılaştırır (TDE2.2.4).
- TDE.9.4.2.2. Verilen parçaları, yapı ve anlatım özelliklerine bakarak roman ya da tiyatro metni olarak sınıflandırır; gösterme ve anlatma cümlelerini ayırt eder (TDE2.2.5).
- TDE.9.4.2.3. Tiyatro metninde kişi, olay örgüsü, didaskali, replik ve bölüm birimlerini; romanda anlatıcı, bakış açısı, zaman ve mekân unsurlarını belirler (TDE2.3.1).
- TDE.9.4.2.3. Romandaki bir anlatma cümlesinin sahnede didaskali, replik, monolog ya da oyunculukla nasıl karşılanacağını açıklar (TDE2.3.2).
- TDE.9.4.2.2. Yazarın tür tercihinin (roman ya da tiyatro) zaman-mekân kurgusu ve diyalog kullanımını nasıl etkilediğine dair çıkarım yapar (TDE2.2.3).
Konu anlatımı
1. Neden Karşılaştırıyoruz? Bağlam ve Ölçütler
2. Tiyatro Metninin Yapı Unsurları
3. Romanın Yapı Unsurları: Hatırlatma
4. Gösterme ve Anlatma: İki Türün Temel Farkı
5. Diyalog ve Üslup
6. Zaman, Mekân ve Üç Birlik
7. Metin mi, Sahne mi? Okuma ve İzleme Farkı
8. Aynı Sahne, İki Tür: Metin İncelemesi
9. Çözümlü Örnekler
10. Karşılaştırma Tablosu
11. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Tiyatro metni (piyes)
- Sahnede oynanmak üzere yazılmış, diyalog ve didaskaliden oluşan edebî metin.
- Didaskali
- Yazarın oyuncuya ve yönetmene verdiği sahne yönergesi; mekân, hareket, ton ve ışık gibi bilgileri içerir, sahnede söylenmez.
- Replik
- Tiyatroda bir kişinin söylediği söz.
- Diyalog
- İki ya da daha çok kişinin karşılıklı konuşması; tiyatroda olayı taşıyan ana araçtır.
- Monolog
- Bir kişinin tek başına, kendi kendine ya da seyirciye konuşması; romandaki iç konuşmanın sahnedeki karşılığıdır.
- Perde, tablo, sahne
- Tiyatro metninin bölümleri: perde en büyük bölümdür; tablo zaman ya da mekân değişiminde, sahne kişilerin giriş çıkışında ayrılır.
- Anlatma
- Anlatıcının olayı, duyguyu ya da geçmişi doğrudan özetleyerek aktarması.
- Gösterme (sahneleme)
- Olayın kişilerin konuşması ve eylemiyle okurun ya da izleyicinin gözü önünde yaşanır gibi sunulması.
- Üç birlik kuralı
- Klasik tiyatro anlayışında olayın bir gün içinde, tek mekânda ve tek ana olay çevresinde geçmesini isteyen kural.
- Üslup
- Yazarın dil ve anlatım tercihlerinin bütünü; romanda anlatıcı sesinde, tiyatroda kişilerin konuşmasında belirgindir.
Örnek soru
Tiyatro metni ile roman karşılaştırıldığında, tiyatro metnini romandan ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- Olayların bir olay örgüsü içinde ilerlemesi
- Kişilerin, zamanın ve mekânın bulunması
- Olayın anlatıcı olmaksızın, kişilerin konuşma ve eylemleriyle sahnede aktarılması
- Kurmaca bir dünyanın oluşturulması
- Giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinin bulunması
Doğru cevap: C
Çözüm
1. A, B, D ve E şıklarındaki özelliklerin hepsi hem romanda hem tiyatro metninde vardır; bu yüzden iki türü ayıramaz.
2. Tiyatroda olay, sahnede kişilerin konuşması ve hareketiyle gösterilir; metinde okura olayı aktaran bir anlatıcı bulunmaz.
3. Roman ise olayı çoğunlukla anlatıcı aracılığıyla aktarır.
Doğru cevap C. En güçlü çeldirici E'dir: serim, düğüm ve çözüm iki türde de bulunduğu için ayırt edici değildir.