9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Dilin Zenginliği
Eleştiri (Tenkit)
Eleştiri (tenkit), bir sanat eserini ya da bir yazarın üslubunu belli ölçütlere göre inceleyip değerlendiren, yargılarını gerekçeleriyle sunan öğretici bir metin türüdür. "Dilin Zenginliği" temasında bu türe, üslubu konu alan bir eleştiri metni üzerinden yaklaşırız: yazar sözcük, cümle ve anlatım tercihleriyle nasıl bir ses kurmuş, eleştirmen bu sesi hangi ölçütlerle tartmış? Konunun sonunda bir eleştiri metnini öğretici metin tahlili aşamalarıyla okuyabilecek, nesnel ile öznel ifadeyi ayırt edebilecek, gerekçeli bir değerlendirme yazabilecek ve kendi beğeni ölçütlerini açıklayabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.4.2.1. Eleştiri metnini okumadan önce okuma amacını belirler, başlıktan hareketle metnin türüne ve içeriğine yönelik tahminde bulunur; uygun okuma stratejisini seçerek okumayı sürdürür.
- TDE.9.4.2.2. Eleştiri metnindeki sözcüklerin anlamını bağlamdan çıkarır, eleştirmenin ana düşüncesini, yardımcı düşüncelerini ve yazma amacını belirler; nesnel ve öznel ifadeleri ayırt eder.
- TDE.9.4.2.2. Metindeki bilgilerin güvenilirliğini sorgular; metni özetler ve tahminlerini okuma sonrasındaki içerikle karşılaştırır.
- TDE.9.4.2.3. Eleştiri metninin yapı unsurlarını, dil ve anlatım özelliklerini, düşünceyi geliştirme yollarını belirler; üslup tercihlerinin nedenini ve sonucunu eleştirmenin ölçütleriyle ilişkilendirir.
- TDE.9.4.2.4. Okuduğu metne yönelik beğeni ve eleştirilerini kendi belirlediği ölçütlere dayandırarak gerekçelendirir; metnin yazılış amacına ulaşma düzeyini değerlendirir.
Konu anlatımı
Eleştiri Neden Var? Bağlam ve Tanım
Eleştirinin İşlevleri ve Eleştirmenin Sorumluluğu
Eleştiri Anlayışları: Nesnel ve Öznel Yaklaşım
Üslup ve Üslup Ölçütleri
Eleştiri Metninin Yapısı, Dili ve Anlatımı
Gerekçelendirme: Hüküm, Ölçüt, Kanıt
Örnek Metin Tahlili: Kısa Bir Eleştiri
Öğretici Metin Tahlili Aşamaları ve Okuma Stratejisi
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Eleştiri (tenkit)
- Bir sanat eserini belli ölçütlere göre inceleyip güçlü ve zayıf yönlerini gerekçeleriyle değerlendiren öğretici metin türü.
- Eleştirmen (münekkit)
- Eseri ölçütlere göre inceleyen, yargılarını gerekçelendirerek okura sunan kişi.
- Üslup
- Yazarın düşüncesini dile getirirken yaptığı sözcük, cümle ve anlatım tercihlerinin bütünü; yazarın dildeki imzası.
- Nesnel ifade
- Doğru ya da yanlış olduğu kanıtlanabilen, kişiden kişiye değişmeyen ifade.
- Öznel ifade
- Kişisel beğeni, duygu ya da değer yargısı taşıyan, kişiden kişiye değişebilen ifade.
- Gerekçelendirme
- Bir yargıyı ölçüte ve eserden alınan kanıta bağlayarak savunma; hüküm, ölçüt ve kanıttan oluşur.
- Ölçüt
- Bir eseri değerlendirirken başvurulan kriter; ör. yalınlık, akıcılık, özgünlük, tutarlılık.
- Duruluk
- Anlatımın anlamı açık ve yoruma yer bırakmadan vermesi; gereksiz sözcük ve dolambaç bulunmaması.
- Yalınlık
- Gösterişten uzak, sade ve anlaşılır bir dille yazma.
- Tutarlılık
- Metin boyunca dilin, bakış açısının ve anlatımın kendi içinde çelişmemesi.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi eleştiri (tenkit) türünün temel amacını en doğru biçimde ifade eder?
- Bir eseri okura tanıtıp onu satın almaya yönlendirmek
- Sanatçının hayatını doğumundan ölümüne sıralamak
- Bir eseri ölçütlere göre değerlendirip yargılarını gerekçeleriyle sunmak
- Bir olaya tanık olan kişinin coşkusunu okura geçirmek
- Eserin konusunu kısaltarak başka bir biçimde yeniden anlatmak
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Eleştiri, bir eseri belli ölçütlere göre inceleyip güçlü ve zayıf yönlerini gerekçeleriyle ortaya koyan öğretici metin türüdür.
2. Bu tanımda üç anahtar fikir vardır: ölçüt, değerlendirme ve gerekçe.
3. Eserin konusunu anlatmak (özet) yalnızca giriş basamağıdır; tek başına değerlendirme içermez.
Doğru cevap C'dir. En güçlü çeldirici A şıkkıdır: tanıtım yazısı da bir eseri anlatır, ancak ölçüt kullanıp yargı gerekçelendirmediği için eleştiri sayılmaz.