9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Dilin Zenginliği
Üslup ve Anlatım Özellikleri
Aynı olayı anlatan iki yazar, aynı sözcükleri ve aynı cümle kalıplarını kullanmaz; birinin cümleleri kısa ve keskin, ötekinin cümleleri uzun ve imgelerle doludur. Bu fark yazarın üslubudur. Bu konuda üslubun neyle oluştuğunu, anlatımın duruluk, yalınlık, akıcılık, özgünlük ve tutarlılık bakımından nasıl değerlendirildiğini, anlatım biçimlerinin, anlatım tekniklerinin ve düşünceyi geliştirme yollarının metne ne kattığını öğreneceksin. Sonunda bir metni okuyup yazarın üslup seçimlerini gerekçeleriyle yorumlayabilecek ve kendi yazında okura ile amaca uygun bir üslup kurabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.9.4.2.3. / TDE2.3.1. Üslubu oluşturan unsurları (sözcük seçimi, cümle yapısı, söz sanatları, anlatıcı ve bakış açısı, ses ve ahenk) bir metinde belirler.
- TDE.9.4.2.3. / TDE2.3.1. Metindeki dil ve anlatım özelliklerini (duruluk, yalınlık, akıcılık, özgünlük, tutarlılık) örnek cümleler üzerinden ayırt eder ve bozulduğu yerleri gösterir.
- TDE.9.4.2.3. / TDE2.3.2. Anlatım biçimlerinin, anlatım tekniklerinin (geriye dönüş, monolog, diyalog) ve düşünceyi geliştirme yollarının metindeki işlevini açıklar.
- TDE.9.4.2.3. / TDE2.3.2. Yazarın üslup seçiminin nedenlerini ve sonuçlarını; metnin yazıldığı dönemle, toplumla ve yazarla ilişkilendirerek açıklar.
- TDE.9.4.2.4. / TDE2.4.1. Bir metni kendi belirlediği ölçütlere (duruluk, akıcılık, özgünlük vb.) göre değerlendirir ve değerlendirmesini gerekçelendirir.
- TDE.9.4.2.4. / TDE2.4.2. Cümle yapısı, ek ve bağlaşıklık ögelerini kullanarak anlatım bozukluklarını düzeltir; kendi yazısında okura ve amaca uygun üslup seçeneği üretir.
Konu anlatımı
Bağlam: Aynı Olay, Farklı Sesler
Üslup Nedir? Üslubu Oluşturan Unsurlar
Anlatım Özellikleri: Duruluk, Yalınlık, Akıcılık, Özgünlük, Tutarlılık
Anlatım Biçimleri ve Anlatım Teknikleri
Düşünceyi Geliştirme Yolları
Cümle Yapıları, Ekler ve Üslup: Anlatım Bozuklukları
Metin İncelemesi: Üslup Okuma Rehberi
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Üslup (biçem)
- Yazarın ya da konuşanın düşünce ve duygularını dile getirirken yaptığı sözcük, cümle, söz sanatı ve anlatım seçimlerinin bütünü.
- Duruluk
- Anlatımda gereksiz sözcük, tekrar ve dolambaçlı söyleyiş bulunmaması; her sözcüğün anlama katkı sağlaması.
- Yalınlık
- Süse, gösterişli söz sanatlarına ve ağdalı sözcüklere başvurmadan, bilinen sözcüklerle açık anlatım.
- Akıcılık
- Sözcük ve cümle akışının okuyanı ya da dinleyeni yormadan, ses uyumu ve uygun cümle uzunluğuyla ilerlemesi.
- Özgünlük
- Anlatımın kalıplaşmış söyleyişlerden uzak, yazara özgü ve başkasından ayırt edilebilir olması.
- Tutarlılık
- Anlatımın başından sonuna düşünce, dil ve ton bakımından kendi içinde çelişmemesi.
- Anlatım biçimleri
- Metnin ana işlevini belirleyen açıklayıcı, öyküleyici, betimleyici ve tartışmacı anlatım türleri.
- Geriye dönüş
- Anlatının akışı kesilerek geçmişte yaşanmış bir olaya ya da duruma dönülmesi tekniği.
- Monolog
- Bir kişinin kendi kendine, iç sesiyle ya da seyirciye dönük olarak yaptığı konuşma.
- Diyalog
- Kişilerin birbiriyle karşılıklı konuşması; karakteri ortaya koyar, olayı hızlandırır.
- Düşünceyi geliştirme yolları
- Ana fikri desteklemek için başvurulan tanımlama, karşılaştırma, örnekleme, tanık gösterme, sayısal veri kullanma ve benzetme yolları.
- Anlatım bozukluğu
- Gereksiz sözcük, ek ve bağlaç yanlışı, anlam belirsizliği, mantık hatası gibi nedenlerle cümlenin anlamının ya da yapısının bozulması.
Örnek soru
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde duruluk (gereksiz sözcük kullanılmaması) bozulmuştur?
- Sınavdan sonra arkadaşlarımla uzun bir yürüyüşe çıktık.
- Müzedeki eski eserlere hepimiz birlikte beraber baktık.
- Yağmur dinince çocuklar bahçeye koştu.
- Dedem eski günleri anlatırken gözleri doldu.
- Köyün yolu iki dağın arasından geçiyordu.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Duruluk, anlama katkısı olmayan sözcüklerin bulunmamasıdır.
2. B şıkkında "birlikte" ve "beraber" aynı anlamı taşıyan iki sözcüktür; biri gereksizdir. Cümle "hepimiz birlikte baktık" biçiminde de tam anlamını korur.
3. A, C, D ve E şıklarındaki cümlelerde her sözcük anlama bir şey katar; tekrar ya da fazlalık yoktur.
Cevap: B. Sık yapılan hata, "uzun cümle = duruluğu bozuk cümle" sanmaktır; oysa A şıkkı uzun olsa da gereksiz sözcük içermez. Duruluğu belirleyen uzunluk değil, anlama katkısı olmayan sözcüğün varlığıdır.