9. Sınıf Kimya · 2. Ünite: Etkileşimler · Etkileşimden Maddeye
Bileşiklerin Adlandırılması
Milyonlarca bilinen bileşik arasında düzeni sağlayan şey, uluslararası kabul görmüş sistematik adlandırma kurallarıdır. İyonik bileşiklerde katyonun (metalin) adı önce, anyonun (ametalin) adı sonra yazılır; kovalent bileşiklerde ise atom sayıları Latince ön eklerle belirtilir. Bu konuda bir formülden ad türetmeyi, bir addan formül yazmayı ve özellikle değişken değerlikli geçiş metallerinin bileşiklerini doğru adlandırmayı öğreneceksin.
Kazanımlar
- KİM.9.2.6. İyonik bileşikteki katyon ve anyonu belirleyerek formülden ada, addan formüle geçiş yapar.
- KİM.9.2.6. Değişken değerlikli metallerin (Cr, Mn, Cu, Pb, Sn, Fe, Co) bileşiklerini Roma rakamı sistemiyle adlandırır.
- KİM.9.2.6. Çok atomlu iyon içeren bileşiklerin (sülfat, nitrat, karbonat, fosfat, hidroksit vb.) formülünü yazar ve adlandırır.
- KİM.9.2.6. Kovalent bileşikleri Latince sayı ön ekleriyle (mono, di, tri, tetra, penta...) sistematik olarak adlandırır.
- KİM.9.2.6. İyonik ve kovalent adlandırma kuralları arasındaki temel farkları karşılaştırarak bir bileşiğe hangi kuralın uygulanacağını belirler.
Konu anlatımı
Neden Sistematik Adlandırma?
İyonik Bileşiklerin Adlandırılması
Değişken Değerlikli Metaller ve Roma Rakamı Sistemi
Çok Atomlu İyon İçeren Bileşikler
Kovalent Bileşiklerin Adlandırılması: Latince Ön Ekler
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Katyon
- Elektron vererek pozitif yük kazanmış iyon. İyonik bileşikte genellikle metalden oluşur.
- Anyon
- Elektron alarak negatif yük kazanmış iyon. İyonik bileşikte genellikle ametalden oluşur.
- Çok atomlu iyon
- Birden fazla atomun kovalent bağlarla bir arada tutunarak net yük taşıdığı iyon grubu (ör. sülfat, nitrat, fosfat).
- Değişken değerlikli metal
- Birden fazla pozitif yük alabilen geçiş metali. Bileşik adında Roma rakamıyla belirtilir (ör. Fe²⁺ / Fe³⁺).
- Roma rakamı sistemi
- Değişken değerlikli metallerin yükünü bileşik adında göstermek için kullanılan gösterim (ör. Demir(III) klorür).
- Latince sayı ön eki
- Kovalent bileşik adlandırmasında atom sayısını belirten ön ekler: mono, di, tri, tetra, penta, heksa, hepta...
- İyonik bileşik
- Metal katyonu ile ametal anyonunun elektrostatik çekimle bir arada tutulduğu bileşik türü.
- Kovalent bileşik
- İki ametalin elektronları ortaklaşa kullanarak oluşturduğu bileşik türü.
- Çapraz yöntem
- İyonik bileşik formülünü yazmak için katyon ve anyonun yük sayılarının çaprazlanarak alt indis olarak kullanıldığı yöntem.
Örnek soru
$\text{CuO}$ bileşiğinin IUPAC adı aşağıdakilerden hangisidir?
- Bakır oksit
- Bakır(I) oksit
- Bakır(II) oksit
- Bakır dioksit
- Bakır peroksit
Doğru cevap: C
Çözüm
1. CuO'da oksijen anyonu $\text{O}^{2-}$ yükü taşır.
2. Yük dengesi: $x + (-2) = 0 \Rightarrow x = +2$. Bakır burada +2 yüklüdür.
3. Bakır değişken değerlikli bir metaldir (Cu$^+$ ve Cu$^{2+}$); bu nedenle Roma rakamı yazılır.
4. Doğru ad: Bakır(II) oksit.
"Bakır oksit" seçeneği yanlıştır çünkü değişken değerlikli metallerde yük belirtilmelidir. "Bakır(I) oksit" ise $\text{Cu}_2\text{O}$ bileşiğinin adıdır.