9. Sınıf Tarih · 3. Ünite: Orta Çağ Medeniyetleri
Orta Çağ’da Asya ve Avrupa Devletlerinde Yönetim ve Ordu
Sâsânîler, Göktürkler, Uygurlar, Çin ve Doğu Roma Orta Çağ’ın başlıca güçleriydi. Bu konuda her devletin siyasi-askerî gelişmelerini kronolojik olarak izleyecek, hükümdarın yetkisini, yönetim organlarını ve ordu düzenini ortak ölçütlerle karşılaştırıp benzerlik ve farklılıkları belirleyeceksin. Devlet idaresinde adaletin nasıl bir meşruiyet ve düzen kaynağı olduğunu da yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- TAR.9.3.2.a. Sâsânî, Doğu Roma, Çin, Göktürk ve Uygur devletlerinin yönetim ve ordu yapılarının özelliklerini (hükümdar, yönetim organı, ordu birliği) belirler.
- TAR.9.3.2.b. Bu devletlerin yönetim ve ordu yapıları arasındaki benzerlikleri tablo üzerinde listeler.
- TAR.9.3.2.c. Aynı yapılar arasındaki farklılıkları (göçebe–yerleşik, din–devlet ilişkisi, yazılı hukuk) nedenleriyle birlikte listeler.
- TAR.9.3.2.ç. Devlet idaresinde adaletin (töre, yazılı hukuk, Göğün Mandası) meşruiyetle ilişkisini örneklerle açıklar.
Konu anlatımı
Karşılaştırmanın Çerçevesi: Neye Bakacağız?
Sâsânîler: Şahanşah, Zerdüşt Rahipler ve Zırhlı Süvari
Doğu Roma (Bizans): İmparator, Kilise ve Thema Düzeni
Çin: Gök’ün Oğlu, Bürokrasi ve Sınav Sistemi
Göktürkler: Kağan, Kurultay ve Töre
Uygurlar: Bozkırdan Şehre Geçiş
Karşılaştırma Tablosu ve Adalet
Çözümlü Örnekler ve Simülasyona Köprü
Sık Karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Şahanşah
- “Şahların şahı”; Sâsânî hükümdarının unvanı.
- Mobed
- Sâsânî devletinde Zerdüşt din adamı; din, yargı ve eğitimde etkili sınıf.
- Basileus
- Doğu Roma imparatorunun unvanı; hem devletin hem kilisenin başı sayılırdı.
- Thema (tema)
- Doğu Roma’da asker-çiftçilere toprak verilen, komutanı hem askerî hem idari yetkili askerî-idari bölge.
- Corpus Juris Civilis
- Justinianus döneminde Roma hukukunun yazılı olarak derlendiği kanun külliyatı.
- Göğün Mandası
- Çin’de gökün yönetme hakkını adil hükümdara verdiği, adaletsiz hükümdardan geri aldığı inancı.
- Kut
- Türklerde hükümdarın yönetme yetkisini Tanrı’dan aldığı inancı.
- Kurultay (toy)
- Türk devletlerinde hükümdar seçimi, savaş ve barış gibi kararların alındığı danışma meclisi.
- Töre
- Türk devletlerinde yazıya geçmemiş, herkesi ve kağanı bağlayan gelenek kuralları.
- Ordu-millet
- Her yetişkin erkeğin asker sayıldığı, ordu ve toplumun iç içe olduğu Türk askerî düzeni.
Örnek soru
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde Sâsânî Devleti’nin hükümdar unvanı ve ordusunun çekirdeği doğru verilmiştir?
- Kağan: Onlu sisteme göre düzenlenen atlı okçular
- Şahanşah: Ağır zırhlı süvari ve fil birlikleri
- Basileus: Asker-çiftçilere dayanan thema ordusu
- Gök’ün Oğlu: Sınavla seçilen memur ordusu
- Yabgu: Kurultayın seçtiği ordu-millet
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Sâsânî hükümdarı şahanşah (şahların şahı) unvanını taşırdı.
2. Ordunun çekirdeğini soylulardan oluşan ağır zırhlı süvari ve fil birlikleri oluştururdu.
3. Kağan–onlu sistem Göktürklere, basileus–thema Doğu Roma’ya, Gök’ün Oğlu–sınav Çin’e aittir.
Doğru cevap: Şahanşah ve ağır zırhlı süvari.