Kimya I · 2. Ünite: Atomlar, Moleküller ve İyonlar
Kimyasal Bileşiklerin Adlandırılması
Milyonlarca bileşiğin her birini tek anlamlı bir adla anabilmek için kimya, IUPAC kurallarına dayanan sistematik bir dil kullanır. Bir ad, yalnız bir formüle karşılık gelmeli ve formülden adı, adından formülü çıkarılabilmelidir. Bu konuda iyonik bileşikleri (sabit ve değişken yüklü katyonlar, çok atomlu iyonlar), iki ametalden oluşan moleküler bileşikleri (Yunanca ön ekler), asitleri ve hidratları adlandıracak, bir formülde metalin yükünü cebirle bulacak ve adlandırma algoritmasını uygulayacaksın.
Öğrenme hedefleri
- Bir bileşiğin iyonik, moleküler ya da asit sınıfında olduğunu formülünden belirler ve uygun adlandırma kuralını seçer.
- Sabit ve değişken yüklü katyonlu iyonik bileşikleri adlandırır; değişken yüklü metalin yükünü yük dengesinden hesaplayıp Roma rakamıyla yazar.
- Çok atomlu iyonları (-at / -it ve hipo- / per- serileri) adlandırır, onlarla bileşik formülü yazar.
- İki ametalli (ikili moleküler) bileşikleri Yunanca ön eklerle adlandırır ve adından formülünü yazar; ilk ametalde "mono" kullanılmadığını ve mono + oksit birleşiminde ünlünün düştüğünü (monoksit) uygular.
- İkili asitleri ve oksiasitleri adlandırır; anyondaki -at ekinin asitte -ik, -it ekinin -öz olduğunu uygular.
- Hidratları (ör. $\text{CuSO}_4\cdot5\text{H}_2\text{O}$) adlandırır ve ısıtma verilerinden kristal suyu sayısını bulur.
Konu anlatımı
1. Bağlam: Neden Sistematik Ad?
2. İyonik Bileşikler: Sabit Yüklü Katyonlar
3. Değişken Yüklü Katyonlar ve Yükün Hesaplanması
4. Çok Atomlu İyonlar: Oksianyonlar
5. İki Ametalli (Moleküler) Bileşikler
6. Asitler ve Hidratlar
7. Adlandırma Algoritması ve Sık Yapılan Hatalar
Anahtar terimler
- IUPAC
- Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği; kimyasal adlandırma kurallarını belirler.
- Stock sistemi (Stock system)
- Değişken yüklü metal katyonlarının yükünü adda parantez içinde Roma rakamıyla belirten yöntem: demir(III) klorür.
- Oksianyon (oxyanion)
- Merkez atomun oksijenlerle birleştiği çok atomlu anyon ($\text{SO}_4^{2-}$, $\text{NO}_3^-$).
- -at / -it ve hipo- / per- önekleri
- Aynı merkez atomlu oksianyonlar serisinde oksijen sayısını gösterir: hipoklorit, klorit, klorat, perklorat.
- Yunanca ön ekler (prefixes)
- mono, di, tri, tetra, penta, heksa, hepta, okta, nona, deka; moleküler bileşiklerdeki atom sayısını verir.
- Oksiasit (oxoacid)
- Oksijen içeren asit; -at anyonlarından -ik asit, -it anyonlarından -öz asit türer ($\text{H}_2\text{SO}_4$, $\text{HNO}_2$).
- Hidrat (hydrate)
- Kristal örgüsünde sabit sayıda su molekülü içeren bileşik ($\text{CuSO}_4\cdot5\text{H}_2\text{O}$).
- Peroksit (peroxide)
- $\text{O}_2^{2-}$ iyonunu içeren bileşik ($\text{Na}_2\text{O}_2$, $\text{H}_2\text{O}_2$).
Örnek soru
$\text{Fe}_2\text{O}_3$ bileşiğinin sistematik (Stock) adı aşağıdakilerden hangisidir?
- demir(II) oksit
- demir(III) oksit
- didemir trioksit
- demir(VI) oksit
- demir oksit(III)
Doğru cevap: B
Çözüm
Cevap: B
1. Anyon $\text{O}^{2-}$'dir. Yük dengesi: $2\,q_\text{Fe} = 3 \times 2 \Rightarrow q_\text{Fe} = +3$.
2. Değişken yüklü metalin adından sonra yük Roma rakamıyla yazılır: demir(III) oksit.
Çeldiriciler: A yükü yanlış hesaplar ($\text{FeO}$'nun adıdır). C iyonik bileşikte Yunanca ön ek kullanır, bu yalnız moleküler bileşiklere özgüdür. D Roma rakamını oksijen atom sayısından ($3 \times 2 = 6$) türetir. E Roma rakamını anyonun yanına yazar; rakam metalin adının hemen ardına gelir.