10. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Enerji
Canlılarda Sindirim Çeşitleri ve Sindirim Yapıları
Ekmek, et ya da yağ gibi besinler büyük moleküllerden oluşur ve olduğu gibi hücre zarından geçemez. Canlılar bu besinleri farklı yerlerde ve farklı yöntemlerle küçük moleküllere parçalar. Bu konuda sindirimi yerine ve yöntemine göre sınıflandıracak, kuş, kurt, inek ve insanın sindirim yapılarını diş, mide ve bağırsak ölçütleriyle gruplandıracak ve yapı ile beslenme arasındaki ilişkiyi yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- BİY.10.1.5.a. Sindirim çeşitlerini ve yapılarını sınıflandırmak için ölçütler belirler: sindirimin gerçekleştiği yer (hücre içi, hücre dışı), sindirimin yöntemi (mekanik, kimyasal), diş yapısı, mide yapısı ve bağırsak uzunluğu.
- BİY.10.1.5.b. Hücre içi ve hücre dışı sindirimi ayırt eder; verilen bir olayı yerine ve yöntemine göre ayrıştırır.
- BİY.10.1.5.b. Besinin parçalanma düzeyi ile toplam yüzey alanı ve kimyasal sindirim süresi arasındaki ilişkiyi veriden yorumlar.
- BİY.10.1.5.c. Kuş, kurt, inek ve insanın sindirim yapılarını diş yapısı, mide yapısı ve bağırsak uzunluğu ölçütlerine göre gruplandırır.
- BİY.10.1.5.ç. Sindirim yapılarını ve sindirim çeşitlerini isimlendirir (kursak, bez mide, taşlık, işkembe, börkenek, kırkbayır, şirden; hücre içi sindirim, hücre dışı sindirim).
- BİY.10.1.5.c. Sindirim yapılarındaki farklılıkları beslenme biçimiyle ilişkilendirerek çıkarım yapar.
Konu anlatımı
Neden sindirim?
Sindirim çeşitleri: yer ve yöntem
Mekanik sindirim kimyasal sindirimi neden hızlandırır?
Sindirim yapılarını sınıflandırma ölçütleri
Yapı ile beslenme arasındaki ilişki
Sık yapılan hatalar
Anahtar terimler
- Sindirim
- Büyük besin moleküllerinin hücre zarından geçebilecek yapıtaşlarına ayrılması.
- Hücre içi sindirim
- Besinin hücre içine alınıp besin kofulunda lizozomlarla sindirilmesi (amip, paramesyum, sünger).
- Hücre dışı sindirim
- Sindirimin hücre dışındaki bir sindirim boşluğunda yapılması; yapıtaşlarının sonra hücrelere geçmesi.
- Mekanik sindirim
- Besinin yalnızca fiziksel olarak küçük parçalara ayrılması; yüzeyi artırarak kimyasal sindirimi hızlandırır.
- Kimyasal sindirim
- Büyük moleküllerin su ve enzimlerle yapıtaşlarına ayrılması.
- Lizozom
- Sindirim enzimleri içeren, besin kofuluyla birleşerek hücre içi sindirimi yapan organel.
- Taşlık
- Kuşlarda kalın kaslı mide bölümü; yutulan taşlarla besini ezerek mekanik sindirim yapar.
- Geviş getirme
- Otçul memelilerde yutulan bitkinin işkembeden ağza geri getirilip yeniden çiğnenmesi.
- İşkembe
- İnekte dört bölmeli midenin ilk ve en büyük bölümü; selülozu sindirmeye yardım eden mikroorganizmaları barındırır.
- Hepçil
- Hem bitkisel hem hayvansal besinle beslenen canlı (insan).
Örnek soru
Aşağıdaki canlılardan hangisinde sindirim, besinin hücre içine alınmasıyla besin kofulunda gerçekleşir?
- Kurt
- Yer solucanı
- Amip
- İnek
- İnsan
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Hücre içi sindirimde besin hücre içine alınır, besin kofulu oluşur ve lizozomlar kofula katılarak besini yapıtaşlarına ayırır.
2. Amip, yalancı ayaklarıyla besini çevreleyerek yutar; bu nedenle hücre içi sindirim yapar.
3. Kurt, yer solucanı, inek ve insanda sindirim, sindirim kanalının boşluğunda yani hücre dışında yapılır.
Doğru cevap C (amip). Yer solucanı en güçlü çeldiricidir: sindirim kanalı olduğu için sindirim hücre dışıdır.