10. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Ekoloji
Ekosistemde Enerji Akışı ve Biyolojik Birikim
Bir otçul bir bitkiyi yediğinde bitkideki enerjinin tamamı otçula geçmez; bir şahin bir yılanı yediğinde de enerji aynı şekilde azalarak ilerler. Bu konuda besin zincirleri ve ağlarını, trofik basamakları ve enerji piramidini inceleyecek, ayrışmayan zehirlerin neden üst basamaklarda birikmesi gerektiğini örüntülerden yola çıkarak açıklayacaksın.
Kazanımlar
- BİY.10.2.3.a. Besin zincirleri ve ağlarıyla ilgili gözlem yapar; üretici, tüketici ve ayrıştırıcıların enerji akışındaki yerini belirler.
- BİY.10.2.3.b. Basamaklara göre enerji miktarı ve zehir derişimi verilerinden örüntü oluşturur.
- BİY.10.2.3.c. Enerji piramidi (yaklaşık %10 aktarım) ve biyolojik birikim örüntülerinden genelleme yapar ve termodinamiğin yasalarıyla ilişkilendirir.
- BİY.10.2.3. Bir türün besin ağından çıkmasının diğer türler üzerindeki etkisini çıkarım yoluyla tahmin eder.
Konu anlatımı
Enerji nereden gelir, nereye gider?
Besin zinciri ve trofik basamaklar
Besin ağı
Enerji piramidi ve %10 kuralı
Biyolojik birikim
Örüntüden genelleme
Sık yapılan hatalar
Anahtar terimler
- Besin zinciri
- Enerji ve maddenin üreticiden başlayarak yenen ve yiyen canlılar arasında doğrusal aktarılması.
- Besin ağı
- Birbirine bağlı besin zincirlerinin oluşturduğu ağ.
- Trofik basamak
- Besin zincirinde canlıların enerji aldığı sırayı gösteren düzey.
- Enerji piramidi
- Basamaklardaki enerji miktarını üretici tabanlı gösteren; üste doğru daralan modeldir.
- %10 kuralı
- Bir basamaktan diğerine yaklaşık onda birinin aktarıldığını belirten yaklaşık kural.
- Biyolojik birikim
- Atılmayan ve ayrışmayan maddelerin besin zinciri boyunca derişiminin artması.
- Termodinamiğin 1. yasası
- Enerji yoktan var edilemez ve yok olmaz, yalnızca biçim değiştirir.
- Termodinamiğin 2. yasası
- Her enerji dönüşümünde bir kısmı kullanılamaz ısıya dönüşür.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi geçerli bir besin zinciridir? (Oklar yenilenden yiyene doğrudur.)
- Ot → Çekirge → Kertenkele → Yılan
- Yılan → Kertenkele → Çekirge → Ot
- Çekirge → Ot → Kertenkele → Yılan
- Ot → Kertenkele → Çekirge → Yılan
- Kertenkele → Çekirge → Yılan → Ot
Doğru cevap: A
Çözüm
Zincir üreticiyle (ot) başlar; çekirge otu yer, kertenkele çekirgeyi yer, yılan kertenkeleyi yer. Okların yönü enerji akışını gösterir. Diğer seçeneklerde ya ok yönü ters ya da halkaların sırası bozuktur.