10. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Ekoloji
Madde Döngüleri: Su, Karbon ve Azot
Dünyadaki su, karbon ve azot atomlarının miktarı hemen hemen sabittir; yine de bu maddeler sürekli canlılar ve cansız çevre arasında dolaşır. Bu konuda su, karbon ve azot döngülerinin işleyişini açıklayan modeller önerecek, bilimsel modellerle karşılaştırıp kanıtlarla yenileyecek ve döngülerin bozulmasının çevre sorunlarıyla ilişkisini yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- BİY.10.2.4.a. Su, karbon ve azot döngülerinin işleyişini açıklamak için model önerir ve bu modelde depoları ile süreçleri gösterir.
- BİY.10.2.4.b. Önerdiği modeli bilimsel modellerle karşılaştırır, elde ettiği kanıtlarla modelini yeniler.
- BİY.10.2.4. Döngülerde değişikliğe yol açan fiziksel (buharlaşma, yoğunlaşma), kimyasal (yanma) ve biyolojik (fotosentez, solunum, ayrışma) süreçleri ayırt eder.
- BİY.10.2.4. Döngülerin bozulmasını iklim değişikliği, ötrofikasyon ve erozyon gibi çevre sorunlarıyla ilişkilendirir.
Konu anlatımı
Madde döner, enerji akar
Su döngüsü
Karbon döngüsü
Azot döngüsü
Model oluşturma ve yenileme
Döngüler ve çevre sorunları
Sık yapılan hatalar
Anahtar terimler
- Madde döngüsü
- Maddenin canlılar ile cansız çevre arasında dolaşması.
- Terleme
- Bitkilerin yapraklarından su buharı vermesi.
- Fotosentez
- Işık enerjisiyle CO₂ ve sudan organik madde üretilmesi.
- Ayrışma
- Ölü organik maddenin ayrıştırıcılarca parçalanarak minerallere dönüşmesi.
- Azot bağlama
- Gaz azotun bitkilerin kullanabileceği azotlu bileşiklere dönüştürülmesi.
- Erozyon
- Toprağın su ve rüzgârla aşınıp taşınması.
- Ötrofikasyon
- Sudaki aşırı besin tuzu yüzünden alglerin çoğalıp oksijenin azalması.
- Sera etkisi
- Atmosferdeki sera gazlarının ısıyı tutarak yeryüzünü ısıtması.
- Model
- Bir olay ya da sistemin işleyişini açıklayan temsil.
Örnek soru
Bitkilerin köklerinden aldıkları suyu yapraklarındaki gözeneklerden su buharı olarak atmosfere vermesi su döngüsünde hangi süreçtir?
- Yağış
- Yoğunlaşma
- Sızma
- Yüzey akışı
- Terleme
Doğru cevap: E
Çözüm
Bitkilerin yapraklarından su buharı vermesi terlemedir ve suyun atmosfere geçişini sağlar. Yağış suyun yeryüzüne inmesi, sızma toprağa karışması, yüzey akışı ise yamaçlardan akmasıdır.