10. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Akarsuların Oluşturduğu Yeryüzü Şekilleri
Akarsular, yeryüzünü biçimlendiren en etkili dış kuvvetlerden biridir. Kaynağından denize ya da göle ulaşana kadar akan su, yatağını aşındırır, kopardığı malzemeyi taşır ve enerjisi azaldığında bu malzemeyi biriktirir. Bu üç sürecin yeryüzünde bıraktığı izler; vadiler, çağlayanlar, menderes kıvrımları, deltalar ve alüvyal ovalar gibi pek çok farklı şekildir. Bu konuda akarsuların aşındırma ve biriktirme mekânizmalarını kavrayacak, her bir yeryüzü şeklinin hangi süreçle ve nerede oluştuğunu ayırt edebilecek ve Türkiye'den örneklerle bu bilgileri somutlaştıracaksın.
Kazanımlar
- COĞ.10.3.3.a Akarsuların aşındırma, taşıma ve biriktirme süreçlerini tanımlar ve bu süreçlerin hangi koşullarda baskın olduğunu açıklar.
- COĞ.10.3.3.a Akarsu aşındırmasıyla oluşan yeryüzü şekillerini (vadi tipleri, çağlayan, dev kazanı, kırgıbayır, peribacası) belirler ve oluşum mekânizmalarını karşılaştırır.
- COĞ.10.3.3.b Akarsu biriktirmesiyle oluşan yeryüzü şekillerini (birikinti konisi, alüvyal ova, delta, ırmak adası, seki) belirler ve oluşum koşullarını ilişkilendirir.
- COĞ.10.3.3.b Bir akarsuyun yukarı, orta ve aşağı çığırlarındaki baskın süreci ve oluşan şekilleri eşleştirir.
- COĞ.10.3.3.b Menderes, ırmak adası ve delta gibi şekillerin neden belirli çığırlarda oluştuğunu eğim, hız ve taşıma kapasitesi kavramlarıyla açıklar.
Konu anlatımı
Akarsuyun üç temel süreci: aşındırma, taşıma ve biriktirme
Akarsuyun çığırları ve baskın süreçler
Aşındırma ile oluşan yeryüzü şekilleri
Biriktirme ile oluşan yeryüzü şekilleri
Türkiye akarsularından örnekler
Karşılaştırma: aşındırma ve biriktirme şekillerini ayırt etme
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Aşındırma (erozyon)
- Akarsuyun yatak ve yamaçlarından malzeme koparma ve aşındırma süreci; derine ve yana olmak üzere iki yönde gerçekleşir.
- Biriktirme
- Akarsuyun hızı ve enerjisi azaldığında taşıdığı malzemeyi bırakma süreci; delta, ova ve birikinti konisi gibi şekiller oluşturur.
- Çığır
- Akarsuyun kaynağından mansabına kadar olan yolunun bölümleri: yukarı, orta ve aşağı çığır.
- Menderes
- Aşağı çığırda eğimin az olduğu yerlerde akarsuyun oluşturduğu büyük kıvrımlar; adını Büyük Menderes Nehri'nden alır.
- Delta
- Akarsuyun denize veya göle döküldüğü noktada alüvyönlarını biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli düzlük.
- Alüvyal ova
- Akarsuyun uzun süre boyunca taşıdığı alüvyonları geniş bir alana yayarak oluşturduğu verimli ve düz arazi.
- Birikinti konisi
- Dağ akarsuyunun ovalık alana geçtiği noktada eğimin aniden azalmasıyla malzemesini yelpaze biçiminde biriktirmesiyle oluşan şekil.
- Taban seviyesi
- Akarsuyun aşındırma yapabileceği en düşük seviye; denize dökülen akarsularda deniz seviyesidir.
- Boyuna profil
- Akarsuyun kaynağından mansabına kadar eğim değişimini gösteren kesit; olgunun akarsularda içbükey bir eğri halini alır.
Örnek soru
Bir akarsuyun kaynağından mansabına kadar olan yolu boyunca eğim ve enerji düzeyi değişir. Bu değişime bağlı olarak akarsu üç bölüme (çığıra) ayrılır.
Buna göre yukarı çığır için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Yana aşındırma baskın olduğundan vadi genişlemiştir.
- Biriktirme sonucu delta ve alüvyal ova oluşur.
- Akarsuyun hızı en düşük olduğu kesimdir.
- Eğim fazla olduğundan derine aşındırma baskındır ve dar vadiler oluşur.
- Menderes kıvrımları en belirgin olarak bu çığırda görülür.
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Yukarı çığırda eğim yüksektir ve akarsuyun enerjisi büyüktür. Bu nedenle derine aşındırma baskındır.
2. Derine aşındırma sonucu dar, derin çentik (V) vadiler ve boğazlar oluşur.
3. Yana aşındırma orta ve aşağı çığırda baskındır (A yanlış). Biriktirme aşağı çığırda olur (B yanlış). Hız yukarı çığırda en yüksektir (C yanlış). Menderes aşağı çığırda oluşur (E yanlış).
4. Doğru cevap D şıkkıdır.