10. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Rüzgâr, Buzul ve Dalgaların Oluşturduğu Yeryüzü Şekilleri
Yeryüzünü biçimleyen güçler yalnızca akarsularla sınırlı değildir. Rüzgâr, buzullar ve dalgalar da aşınım (aşındırma) ve birikim (biriktirme) süreçleriyle kendine özgü yeryüzü şekilleri oluşturur. Bu konuda rüzgârın kurak bölgelerdeki şekillendiriciliğini, buzulların yüksek dağ ve kutup coğrafyasındaki izlerini, dalga ve akıntıların kıyı morfolojisini nasıl belirlediğini öğrenecek, Türkiye ve dünya örneklerini karşılaştıracaksın.
Kazanımlar
- COĞ.10.3.3.a Rüzgâr, buzul ve dalga-akıntının aşındırma ve biriktirme mekânizmalarını açıklar.
- COĞ.10.3.3.a Rüzgâr aşınımının oluşturduğu yeryüzü şekillerini (mantar kaya, yardang, barkan vb.) belirler.
- COĞ.10.3.3.a Buzul aşınımının oluşturduğu yeryüzü şekillerini (sirk, tekne vadi, höyük vb.) belirler.
- COĞ.10.3.3.b Dalga ve akıntıların oluşturduğu kıyı şekillerini ve kıyı tiplerini sınıflandırır.
- COĞ.10.3.3.b Aşınım ve birikim süreçlerinin yeryüzü şekilleri üzerindeki etkilerini Türkiye ve dünya örnekleriyle ilişkilendirir.
Konu anlatımı
Rüzgâr aşınımının temel mekânizması
Rüzgârın oluşturduğu yeryüzü şekilleri
Buzul aşınımının mekânizması ve buzul tipleri
Buzulların oluşturduğu yeryüzü şekilleri
Dalga ve akıntıların oluşturduğu kıyı şekilleri
Karşılaştırma: aşınım araçlarının etkileri
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Deflasyon
- Rüzgârın yüzeyden kum, toz ve küçük tanecikleri kaldırarak başka yerlere taşıması süreci. Yüzey alçalır ve deflasyon çukurları oluşur.
- Korrazyon
- Rüzgâr veya dalga tarafından taşınan taneciklerin kayaçlara çarparak aşındırma süreci. Mantar kaya ve yardang bu sürecin örnekleridir.
- Barkan
- Tek yönlü rüzgârla oluşan hilâl şeklinde kum tepesi. Sivri uçlar (boynuzlar) rüzgârın estiği yöne uzanır.
- Sirk (kar yalağı)
- Dağ buzulunun başladığı noktada kayacı oyarak oluşturduğu yarım daire şeklindeki çukurluk. Buzul eridikten sonra içinde göl oluşabilir.
- Tekne vadi (U vadi)
- Buzulun vadi boyunca hareket ederek oluşan geniş tabanlı, dik yamaçlı vadi. Akarsu vadilerinin (V vadi) aksine tabanı düz ve geniş bir profile sahiptir.
- Moren
- Buzulun taşıdığı her boyuttaki kayaç malzemesini bıraktığı birikimler. Yan moren, orta moren, dip moren ve son moren olarak sınıflandırılır.
- Falez (klif)
- Dalgaların kıyı kayacını tabandan aşındırarak oluşturduğu dik yamaçlı yalçın kayalık kıyı şekli. Geriledikçe dalga kesme platformu ortaya çıkar.
- Tombolo
- Kıyı akıntısı tarafından biriktirilen malzemenin bir adayı karaya bağlamasıyla oluşan kum şeridi.
- Fiyort
- Buzul vadilerinin (tekne vadi) deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalmasıyla oluşan derin ve dar koylar. Norveç kıyıları en bilinen örneğidir.
- Lös
- Rüzgârın uzak mesafelerden taşıdığı ince tozun birikmesiyle oluşan verimli toprak örtüleri. Çin Lös Platosu dünyanın en büyük örneklerinden biridir.
Örnek soru
Rüzgârın taşıdığı kum tanecikleri kayalara çarparak aşınım yapar. Bu tanecikler yüzeyden yaklaşık 1-2 m yüksekliğe kadar etkili olduğu için kayaların alt kısmı üst kısmına göre daha fazla aşınır.
Bu süreç sonucunda oluşan yeryüzü şekli aşağıdakilerden hangisidir?
- Mantar kaya (semer kaya)
- Barkan
- Tekne vadi
- Falez
- Tombolo
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Rüzgârın taşıdığı kum taneciklerinin kayaların alt kısmını daha fazla aşındırması korrazyon süreci olup sonuçta alt kısım daralır, üst kısım geniş kalır.
2. Bu diferansiyel aşınım mantar kaya (semer kaya) adlı yeryüzü şeklini oluşturur.
3. Barkan (B) rüzgâr birikimi, tekne vadi (C) buzul aşınımı, falez (D) dalga aşınımı, tombolo (E) dalga birikimidir.
4. Doğru cevap A şıkkıdır.