10. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Kayaçlar, Aşınma ve Çözünme Süreçleri
Yeryüzü şekilleri yalnızca iç kuvvetlerle (tektonizma, volkanizma) değil, aynı zamanda dış kuvvetlerle de biçimlenir. Aşınma ve çözünme süreçleri, kayaçları yerinde parçalayarak veya kimyasal olarak dönüştürerek yeryüzü şekillerinin oluşumunda belirleyici bir rol oynar. Bu konuda kayaç döngüsünü, fiziksel ve kimyasal aşınma türlerini, karstlaşma sürecini ve bunların iklim ile kayaç yapısıyla olan ilişkilerini inceleyeceksin.
Kazanımlar
- COĞ.10.3.2.a Fiziksel aşınma (ufalanma) ve kimyasal aşınma (çözünme) süreçlerini ayırt ederek her birinin mekânizmasını açıklar.
- COĞ.10.3.2.a Kayaç döngüsü içinde aşınma, taşınma ve birikme süreçlerinin rolünü değerlendirir.
- COĞ.10.3.2.a İklim özellikleri (sıcaklık, yağış, nem) ile aşınma ve çözünme türleri arasındaki neden-sonuç ilişkisini kurar.
- COĞ.10.3.2.b Karstlaşma sürecini ve karst topoğrafyasının oluşum aşamalarını açıklar.
- COĞ.10.3.2.b Türkiye ve dünyadan örnek alanlar üzerinden aşınma ve çözünme süreçlerini somutlaştırır.
Konu anlatımı
Kayaç döngüsü ve kayaç türleri
Fiziksel (mekânik) aşınma süreçleri
Kimyasal aşınma (çözünme) süreçleri
Karstlaşma ve karst topoğrafyası
İklim ve kayaç yapısının aşınmaya etkisi
Türkiye ve dünyadan örnek alanlar
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Kayaç döngüsü (kayaç çevrimi)
- Magmatik, törtül ve başkalaşım kayaçlarının birbirine dönüştüğü sürekli jeolojik döngü. Aşınma, taşınma, birikim, sıkışma, ergime ve katılaşma basamaklarını içerir.
- Fiziksel aşınma (mekânik aşınma)
- Kayaçların kimyasal bileşimi değişmeden mekânik olarak parçalanması. Donma-çözülme, ısıl genleşme ve bitki kökleri başlıca nedenleridir.
- Kimyasal aşınma (çözünme)
- Kayaçların su, asitler veya oksijen etkisiyle kimyasal yapısının değişmesi. Çözünme, hidroliz ve oksidasyon başlıca türleridir.
- Karstlaşma
- Kireçtaşı, jips gibi çözünebilir kayaçların asitli su tarafından eritilmesiyle oluşan özel bir kimyasal aşınma süreci. Mağara, dolin, obruk gibi şekiller oluşturur.
- Eksfoliasyon (tabaka aşınması)
- Kayaçların ısıl genleşme veya basınç boşalmasıyla yüzeye paralel katmanlar hâlinde soyulması.
- Diferansiyel aşınma
- Farklı sertlikteki kayaçların farklı hızlarda aşınması sonucu oluşan yeryüzü şekilleri. Kapadokya peribacaları bunun en bilinen örneğidir.
- Dolin
- Karstik arazide kireçtaşının çözünmesiyle oluşan yuvarlak, huni biçimli çukurlar.
- Obruk
- Yer altındaki mağara tavanının çökmesiyle oluşan derin, dik kenarlı çukurlar. Konya Obruk Platosu Türkiye'deki en bilinen örnektir.
- Traverteni
- Kalsiyum bikarbonatlı suyun yüzeye çıkıp CO₂ kaybederek kalsiyum karbonat biriktirmesiyle oluşan törtül yapılar. Pamukkale en ünlü örnektir.
- Hidroliz
- Su moleküllerinin silikat minerallerinin kristal yapısını bozarak kil minerallerine dönüştürmesi süreci. Tropikal iklimlerde çok etkilidir.
Örnek soru
Bir kayacın çatlaklarına sızan su, gece sıcaklığın 0°C'nin altına düşmesiyle donar ve hacmi yaklaşık %9 artar. Bu süreç tekrar tekrar gerçekleştiğinde kayaç parçalanır.
Yukarıda açıklanan fiziksel aşınma türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Isıl genleşme (termal aşınma)
- Donma-çözülme aşınması
- Basınç boşalması
- Hidroliz
- Oksidasyon
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Suyun donarak hacminin artması ve çatlakları genişletmesi donma-çözülme aşınmasıdır.
2. Isıl genleşme farklı minerallerin farklı oranlarda genleşmesiyle olur, su gerekmez (A yanlış).
3. Basınç boşalması üstteki yükün kaldırılmasıyla ilgilidir (C yanlış).
4. Hidroliz ve oksidasyon kimyasal aşınma türleridir, fiziksel değil (D ve E yanlış).
5. Doğru cevap B şıkkıdır.