10. Sınıf Coğrafya · 5. Ünite: Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri
Ekonomik Faaliyetler ve Sektörler
İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için tarih boyunca çeşitli ekonomik faaliyetlerde bulunmuştur. Bu faaliyetler üretim özelliklerine göre beş sektöre ayrılır: birincil, ikincil, üçüncül, dördüncül ve beşincil. Bu konuda ekonomik faaliyet kavramını tanımlayacak, faaliyetleri sınıflandıran ölçütleri belirleyecek ve her sektörün kapsadığı faaliyet alanlarını örneklerle ayırt edebileceksin.
Kazanımlar
- COĞ.10.5.1.a Ekonomik faaliyetlerin sınıflandırılmasındaki ölçütleri (hammaddeye yakınlık, üretim aşaması, katma değer düzeyi) belirler.
- COĞ.10.5.1.b Verilen bir ekonomik faaliyetin hangi sektöre ait olduğunu gerekçeleriyle ayırt eder.
- COĞ.10.5.1.c Ekonomik faaliyetleri beş sektöre göre doğru biçimde sınıflandırır ve etiketler.
- COĞ.10.5.1.ç Farklı sektörlerin özelliklerini karşılaştırarak aralarındaki ilişkileri açıklar.
Konu anlatımı
Ekonomik faaliyet kavramı ve sınıflandırma ölçütleri
Birincil (primer) sektör: doğadan elde etme
İkincil (sekonder) sektör: hammaddeyi işleme
Üçüncül (tersiyer) sektör: hizmet sunumu
Dördüncül (kuaterner) ve beşincil (kuiner) sektörler
Sektörler arası ilişki ve karşılaştırma
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Ekonomik faaliyet
- İnsanların ihtiyaç ve isteklerini karşılamak amacıyla mal ve hizmet üretmek, dağıtmak veya tüketmek için yaptıkları her türlü çalışma.
- Birincil (primer) sektör
- Doğal kaynakların doğrudan elde edilmesini kapsayan sektör: tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık, madencilik.
- İkincil (sekonder) sektör
- Hammaddelerin fabrikalarda işlenerek mamul ürüne dönüştürüldüğü sektör: imalat sanayisi, inşaat, enerji üretimi.
- Üçüncül (tersiyer) sektör
- Somut ürün yerine hizmet sunmayı esas alan sektör: ticaret, ulaşım, eğitim, sağlık, bankacılık, turizm.
- Dördüncül (kuaterner) sektör
- Bilginin üretilmesi, işlenmesi ve paylaşılmasını kapsayan sektör: Ar-Ge, bilgi teknolojileri, yazılım, danışmanlık.
- Beşincil (kuiner) sektör
- Ekonomi ve toplumun yönlendirilmesinde en üst düzey karar alma süreçlerini kapsayan sektör: üst yönetim, siyasi karar alma.
- Katma değer
- Bir malın üretim sürecinde ham hâline eklenen ekonomik değer. Hammadde işlendikçe katma değer artar.
- Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)
- Bir ülkenin sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin toplam değeri. Sektörel payları ülke ekonomisinin yapısını gösterir.
- İstihdam
- Çalışabilir nüfusun gelir getirici bir işte çalışması. Sektörel istihdam dağılımı gelişmişlik göstergesidir.
- Sektörel dönüşüm
- Bir ülkenin gelişme sürecinde ekonomik ağırlığın birincil sektörden sırasıyla ikincil, üçüncül ve dördüncül sektörlere kayması.
Örnek soru
Ekonomik faaliyetlerin sektörlere ayrılmasında kullanılan ölçütlerden biri de üretim aşamasıdır. Buna göre bir faaliyet; hammaddenin doğadan elde edilmesi, hammaddenin işlenmesi ya da hizmet sunumu aşamasında olabilir.
Aşağıdakilerden hangisi ekonomik faaliyetlerin sektörel sınıflandırmasında kullanılan ölçütlerden biri DEĞİLDİR?
- Faaliyetin gerçekleştirildiği mevsim
- Üretim aşaması (hammadde elde etme, işleme, hizmet)
- Hammadde ve doğayla ilişki düzeyi
- Ürüne eklenen katma değer miktarı
- Nitelikli işgücü gereksinimi
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Ekonomik faaliyetlerin sektörlere ayrılmasında kullanılan ölçütler: üretim aşaması, doğayla ilişki, katma değer ve nitelikli işgücü gereksinimidir.
2. "Faaliyetin gerçekleştirildiği mevsim" sektörel sınıflandırmada bir ölçüt değildir; mevsimsellik bazı faaliyetleri etkiler (tarım gibi) ama sınıflandırma ölçütü değildir.
3. B, C, D ve E seçeneklerinin tamamı geçerli sınıflandırma ölçütleridir.
4. Doğru cevap A şıkkıdır.