10. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Tektonik Olaylar, Türkiye’nin Tektonik Yapısı ve Jeolojik Zamanlar
Dünya'nın iç enerjisiyle hareket eden levhalar, yeryüzünü sürekli biçimlendirir. Depremler, volkanik patlamalar, dağ oluşumu ve fay kırıkları gibi tektonik olaylar bu hareketin doğrudan sonuçlarıdır. Türkiye, birden fazla levhanın buluştuğu aktif bir tektonik kuşakta yer aldığından bu olaylardan yoğun biçimde etkilenir. Bu konuda tektonik olayların mekânizmalarını, Türkiye'nin tektonik yapısını ve jeolojik zamanların temel özelliklerini öğreneceksin.
Kazanımlar
- COĞ.10.3.1.a Deprem, volkanizma ve orojenez gibi tektonik olayların levha hareketleriyle ilişkisini açıklar.
- COĞ.10.3.1.b Türkiye'nin başlıca fay hatlarını, deprem bölgelerini ve tektonik yapısını harita üzerinde yorumlar.
- COĞ.10.3.1.a Jeolojik zamanları kronolojik olarak sıralar ve her zamana ait temel olayları belirler.
- COĞ.10.3.1.b Tektonik olayların yeryüzü şekilleri üzerindeki etkilerini Türkiye ve dünyadan örneklerle karşılaştırır.
Konu anlatımı
Tektonik olaylar: deprem, volkanizma, orojenez
Fay hatları ve jeotermal alanlar
Türkiye'nin tektonik yapısı
Jeolojik zamanlar ve önemli olaylar
Karşılaştırma: tektonik olaylar ve etkileri
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Tektonizma
- Yer kabuğunun levha hareketleri sonucunda uğradığı kırılma, kıvrılma, yükselme ve çökme olaylarının tümü.
- Fay
- Yer kabuğundaki kırılma ve kayma hattı. Deprem enerjisinin biriktiği ve boşaldığı ana yapıdır.
- Orojenez
- Levhaların yakınlaşmasıyla oluşan dağ oluşumu süreci. Kıvrım dağları ve kırık dağları bu süreçle oluşur.
- Epirojenez
- Geniş karasal alanların çok yavaş yükselmesi (regresyon) veya çökmesi (transgresyon) olayı.
- Volkanizma
- Mantodaki magmanın yer kabuğundaki zayıf noktalardan yeryüzüne çıkması veya yüzeye ulaşamadan soğuması olayları bütünü.
- Jeotermal enerji
- Yer kabuğunun derinliklerindeki ısının sıcak su ve buhar aracılığıyla yeryüzüne taşınmasıyla elde edilen yenilenebilir enerji kaynağı.
- Graben
- İki normal fay arasında çöken yer kabuğu bloğu. Çöküntü ovaları ve vadiler oluşturur (Büyük Menderes, Gediz grabenleri).
- Horst
- İki normal fay arasında yükselen yer kabuğu bloğu. Kırık dağları (Bozdağlar, Aydın Dağları) bu yapıdadır.
- Jeolojik zaman
- Dünya'nın 4,6 milyar yıllık tarihinin büyük yok oluşlar, orojenezler ve canlı evrimi gibi kritik olaylara göre bölümlendiği zaman dilimleri.
- Antroposen
- İnsanın yeryüzü üzerindeki etkisinin jeolojik ölçekte belirgin hale geldiği, henüz resmileşmemiş yeni çağ önerisi.
Örnek soru
Depremin yeraltında başladığı noktaya "odak noktası (hiposantr)", odağın tam üzerindeki yüzey noktasına ise "merkez üssü (episantr)" denir.
Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- Merkez üssü her zaman odak noktasından daha derindedir.
- P dalgaları yalnızca yüzeyde ilerler ve en yıkıcı dalga tipidir.
- Odak noktasının derinliği arttıkça yüzeyde hissedilen şiddet genellikle azalır.
- Deprem dalgaları yalnızca katı ortamda ilerleyebilir.
- Merkez üssünde depremin şiddeti her zaman sıfırdır.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Odak noktası yeraltındadır, merkez üssü ise onun tam üzerindeki yüzey noktasıdır; dolayısıyla merkez üssü daha sığdır (A yanlış).
2. P dalgaları en hızlı dalgalardır ve hem katı hem sıvıda ilerler; en yıkıcı olanlar yüzey dalgalarıdır (B yanlış).
3. Odak derinliği arttıkça enerji yüzeye ulaşana kadar zayıflar, bu nedenle yüzeydeki şiddet genellikle azalır.
4. S dalgaları yalnızca katıda ilerler, ama P dalgaları sıvıda da ilerler (D yanlış).
5. Merkez üssü genellikle en çok sarsılan noktadır (E yanlış).
6. Doğru cevap C şıkkıdır.