10. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Yeryüzü Şekillerinin Saha Çalışmasıyla İncelenmesi
Yeryüzü şekilleri milyonlarca yil boyunca ic ve dis kuvvetlerin etkileşimiyle oluşur ve değişmeye devam eder. Bu süreçleri anlamanın en etkili yollarından biri, yeryüzü şekillerini sahada ya da sanal saha araçlarında (dijital küre, AR/VR) doğrudan incelemektir. Bu derste bir saha çalışmasının hazırlık, gözlem, veri toplama, çözümleme, tahmin ve raporlama aşamalarını ogrenecek; dağ, ova, plato, vadi, mağara, traverten, obruk ve peribacasi gibi şekillerin oluşumunu ve değişimini araştırma yöntemleriyle inceleyebileceksin.
Kazanımlar
- COĞ.10.3.4. Yeryüzü şekillerinin oluşum ve değişimini incelemek için saha çalışmasına hazırlık yapabilme
- COĞ.10.3.4. Çalışma sahasinda yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan faktörleri (kayac yapısı, iklim, tektonizma) belirleyebilme
- COĞ.10.3.4. Sahadan elde edilen verileri sistematik olarak toplayabilme ve kayıt altına alabilme
- COĞ.10.3.4. Toplanan verileri çözümleyerek yeryüzü şekillerinin gelecekteki değişimine ilişkin tahminde bulunabilme
- COĞ.10.3.4. Saha çalışması bulgularını bilimsel rapor biçiminde şunabilme
- COĞ.10.3.4. Sanal saha araçlarını (dijital küre, AR/VR) kullanarak yeryüzü şekillerini inceleyebilme
Konu anlatımı
Saha Çalışmasının Tanımı ve Önemi
Saha Çalışmasına Hazırlık
Sahada Gözlem ve Veri Toplama Yöntemleri
Belli Basli Yeryüzü Şekillerinin Sahada Incelenmesi
Verilerin Çözümlenmesi ve Tahminde Bulunma
Sanal Saha Çalışması Araçları
Saha Çalışması Raporu Hazirlama
Sik Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Saha çalışması
- Bir araştırma konusunu doğal ortaminda gözlemleme, ölçme ve veri toplama yöntemidir. Hazırlık, gözlem, çözümleme, tahmin ve raporlama aşamalarını içerir.
- Topoğrafya
- Yeryüzünun şekil ve yükseklik özelliklerini gösteren harita ya da betimlemedir. Topografik haritalar yükseklik egrileriyle (izohips) arazi yapısını temsil eder.
- Karstlasma
- Kirecctasi gibi çözünebilir kayacların su etkisiyle erimesiyle oluşan jeomorfolojik süreçctir. Obruk, mağara, dolin ve lapya gibi şekiller oluşturur.
- Diferansiyel asindirma
- Farklı sertlikteki kayac katmanlarının farklı hızlarda asinmasıdirr. Sert kayac çıkıntı olarak kalırken yumusak kayac daha hızlı asindiigindan peribacasi gibi şekiller oluşur.
- Traverten
- Kalsiyum karbonat içeren kaynak sularının yuzey akışı sirasinda mineral çokeltmesiyle oluşan, basamaklı (teras) yapılı kayac oluşumudur. Pamukkale en bilinen örnektir.
- Obruk
- Yeraltıindaki karstik boslikların tavan kısmının çokmesiyle yuzeyide oluşan cukurluktürr. Daire ya da elips biçimindedir ve birden ortaya çıkabilir.
- Peribacasi
- Ust kısımda sert kayac katmanı (şapka) ile korunan, alt kismi yumusak kayactan oluşan mantar biçimli kaya oluşumudur. Kapadokya'daki örnekleri dünya caapinda ünlüdür.
- CBS (Coğrafi Bilgi Sistemi)
- Farklı coğrafi veri katmanlarını (topoğrafya, jeoloji, iklim, arazi kullanımı) ust üste bindirerek analiz yapmayi sağlayan bilgisayar sistemidir.
- Klimogram
- Bir yerin aylık ortalama sıcaklık ve aylık toplam yağış verilerini bir arada gösteren grafiktir. Saha çalışmasında bölgenin iklim özelliklerini anlamak için kullanılır.
- Jeolojik kesit
- Yeryüzünun belirli bir hat boyunca dikey olarak kesilmiş görünümünü gösteren çizimdir. Kayac katmanlarii, fay hatları ve yeryüzü şekillerini görselleştirir.
Örnek soru
Saha çalışmasında GPS cihazı öncelikli olarak aşağıdaki amacıylardan hangisi için kullanılır?
- Gözlem noktalarının koordinatlarını ve konumunu belirlemek
- Kayac sertligini ölçmek
- Hava sıcaklığını kaydetmek
- Toprak örneği almak
- Yağış miktarını hesaplamak
Doğru cevap: A
Çözüm
1. GPS (Küresel Konumlandirma Sistemi) cihazı, gözlem noktalarının coğrafi koordinatlarını (enlem, boylam, yükseklik) hassas olarak belirlemek için kullanılır.
2. Bu sayede her gözlem noktası harita üzerine işaretlenebilir ve sonraki çalışmalarda ayni noktaya tekrar gidilebilir.
3. Kayac sertligi jeolojik çekiçle, hava sıcaklığı termometre ile ölçülür; GPS konum belirleme araçıidir.
4. Doğru cevap A'dir.