10. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Yerkürenin İç Yapısı ve Levha Tektoniği
Yeryüzü, görünüşte sabit ve değişmez bir yapı gibi algılanır; ancak Dünya'nin ic yapısı sürekli hareket halindedir. Yerkürenin ic katmanlarını, bu katmanların özelliklerini ve levha tektonigi kuramını anlamak, depremlerin, volkan patlamalarının ve dağ oluşumunun neden belirli bölgelerde yoğunlaştığını kavramamizi sağlar. Bu dersin sonunda Dünya'nin ic yapısını katman katman açıklayabilecek, levha hareketlerinin türllerini tanimlayabilecek ve bu hareketlerin yer yuzundeki etkilerini analiz edebileceksin.
Kazanımlar
- COĞ.10.3.1. Yerkürenin ic yapısını oluşturan katmanları (kabuk, manto, çekirdek) özellikleriyle birlikte açıklayabilme
- COĞ.10.3.1. Levha tektonigi kuramının temel ilkelerini ve levha sınır türlerini tanimlayabilme
- COĞ.10.3.1. Levha hareketlerinin deprem, volkanizma ve dağ oluşumu gibi doğal olaylarla ilişkisini kurabilme
- COĞ.10.3.1. Dünya üzerindeki deprem ve volkan kusaklarının levha sınırlarıyla bağlantısını analiz edebilme
- COĞ.10.3.1. Kitaların geçmişten günümüze hareketini (kıta kayması) kanıtlarıyla açıklayabilme
Konu anlatımı
Yerkürenin Ic Yapısı: Katmanlar
Levha Tektonigi Kuramı
Levha Sınır Türleri ve Etkileri
Deprem ve Volkan Kusaklari
Dağ Oluşumu ve Tektonik Süreçler
Örnek İnceleme: 2023 Kahramanmaras Depremleri ve Tektonik Arka Plan
Sik Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Litosfer
- Yer kabuğu ve ust mantonun kati kısmının birleşiminden oluşan, levhalara bölünmüş sert dis katman.
- Astenosfer
- Litosferin altındaki kısmen erimiş (plastik) manto katmanı; levhaların üzerinde hareket ettiği yuzey.
- Konveksiyon akıntısı
- Mantodaki sıcak malzemenin yükselmesi ve soğuyan malzemenin batması sonucu oluşan dairesel hareket; levha hareketlerinin itici gücü.
- Dalma-batma (Subduksiyon)
- Yakınlasmali sınırlarda yoğun levhanın hafif levhanın altına dalarak mantoya geri dönmesi süreci.
- Iraklasmali sınır
- İki levhanın birbirinden uzaklaşarak yeni kabuk oluşumuna neden oldugu levha sınırı.
- Yakınlasmali sınır
- İki levhanın birbirine yaklaşarak çarpışması veya biri diğerinin altına dalmasına neden olan levha sınırı.
- Transform sınır
- İki levhanın birbirine paralel ama zit yönlerde kaydığı sınır; yeni kabuk uretilmez, yok edilmez.
- Pangea
- Yaklaşık 250 milyon yil once tüm kitaların bileşik oldugu süper kıta.
- Orojenez
- Levha hareketleri sonucu dağ siralarının oluşma süreci.
- Horst-Graben
- Gerilme kuvvetleriyle fayin bir tarafı yükselirken (horst) diger tarafı çokerken (graben) oluşan yapı.
- Sismik dalga
- Deprem sirasinda yer içinde yayılan enerji dalgaları; P dalgaları (boyuna) ve S dalgaları (enine) olarak ikiye ayrılır.
- Pasifik Ates Çemberi
- Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen, dünyanın en aktif deprem ve volkan kuşağı.
Örnek soru
S dalgalarının dis çekirdekte kaybolması aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?
- Dis çekirdeğin sıvı halde olduğunu
- Dis çekirdeğin kati halde olduğunu
- Ic çekirdeğin sıvı halde olduğunu
- Mantonun tamamen sıvı olduğunu
- Yer kabuğundaki kayacların yoğun olduğunu
Doğru cevap: A
Çözüm
S dalgaları yalnızca kati ortamda yayılabilir; sıvı ortamda iletilemez. S dalgalarının dis çekirdekte kaybolması, bu katmanın sıvı halde olduğunu kanıtlar. P dalgaları ise hem kati hem sıvı ortamda yayılabilir ve dis çekirdekten geçer. Bu fark, yerkürenin ic yapısının belirlenmesinde kullanilan temel yöntemlerden biridir.