10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Sözün Ezgisi
Masal: Sözlü Anlatı Geleneği
Masal, yüzyıllar boyunca kuşaktan kuşağa ağızdan ağza aktarılmış, yer ve zamanı belirsiz, olağanüstülükle örülü anonim bir anlatı türüdür. Bu konuda masalı "Sözün Ezgisi" temasının dinleme/izleme metni olarak ele alırsın: anlatıcının sesi, tekerlemeler, kalıp ifadeler, jest ve mimikler birlikte anlam kurduğu için masal çok modlu bir metindir. Konunun sonunda bir masalı bölümlerine ayırabilir, yapı unsurlarını ve olağanüstülüğü çözümleyebilir, masalı efsane ve halk hikâyesinden ayırabilir, masalın toplum yaşamındaki yerini gerekçelendirebilirsin.
Kazanımlar
- TDE.10.1.1.1. Masalı dinlemeden önce dinleme amacını belirler; başlık ve görsellerden hareketle metnin içeriğine ve türüne yönelik tahminde bulunur.
- TDE.10.1.1.1. Dinleme/izleme kurallarını uygulayarak masalı dinlemeyi sürdürür ve uygun dinleme stratejisi seçer.
- TDE.10.1.1.2. Masaldaki bilgileri ön bilgileriyle ilişkilendirir, tekerleme ve kalıp ifadelerin anlamını bağlamdan belirler.
- TDE.10.1.1.2. Masalın konusunu, ana düşüncesini, neden-sonuç ilişkilerini ve kahramanların davranışlarından çıkarımlarını belirler; gerçek ile kurguyu ayırt eder.
- TDE.10.1.1.2. Dinlediği masalı tahminleriyle karşılaştırır, efsane, halk hikâyesi ve fıkra gibi türlerle ölçütlere göre kıyaslar ve masalı özetler.
- TDE.10.1.1.3. Masalın bölümlerini (döşeme, serim, düğüm, çözüm, dilek), yapı unsurlarını (olay, kişiler, zaman, mekân), dil ve anlatım özelliklerini belirler.
- TDE.10.1.1.3. Masalın anonimlik, varyant ve sözlü gelenekle ilişkisini kurar; masalı millî, manevi ve evrensel değerlerin aktarımı bağlamında değerlendirir.
- TDE.10.1.1.4. Kendini masaldaki kahramanın yerine koyarak davranışlarını anlamlandırır; beğeni ve eleştirilerini gerekçelendirerek açıklar.
Konu anlatımı
Bağlam: Kış Geceleri, Ocak Başı ve Ağızdan Ağza Taşınan Dünya
Ana Kavram: Masal Nedir, Hangi Özellikleri Taşır?
Masalın Bölümleri: Döşeme, Serim, Düğüm, Çözüm, Dilek
Yapı Unsurları: Olay, Kişiler, Zaman, Mekân ve Olağanüstülük
Masal Anlatıcısı ve Çok Modlu Dinleme
Neden-Sonuç: Masal Neden Böyle Kurulur?
Karşılaştırma: Masal, Efsane, Fabl, Halk Hikâyesi, Destan
Kaynak İnceleme: Özgün Bir Masal Parçası Üzerinde Çözümleme
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Masal
- Olağanüstü olayların yer ve zaman belirtilmeden anlatıldığı, anonim, sözlü gelenekten gelen, mutlu sonla biten anlatı türü.
- Anonim
- İlk söyleyeni belli olmayan, toplumun ortak malı hâline gelmiş eser.
- Varyant
- Sözlü aktarım sırasında bir masalın farklı anlatıcılarda ve yörelerde gösterdiği ayrıntı farklarıyla ortaya çıkan söyleniş biçimi.
- Döşeme
- Masalın başında yer alan, mantıksız ve ritimli sözlerle dinleyiciyi masal dünyasına hazırlayan giriş tekerlemesi.
- Serim
- Kişilerin, yerin ve başlangıç durumunun tanıtılarak olayın hazırlandığı bölüm.
- Düğüm
- Çatışmanın doğduğu, engellerin ve merakın arttığı, masalın en uzun bölümü.
- Çözüm
- Düğümün çözüldüğü, iyinin kazanıp kötünün cezalandırıldığı bölüm.
- Dilek
- Anlatıcının kahramanlara ve dinleyenlere iyi dilekte bulunarak masalı kapattığı bitiş kalıbı.
- Kalıp ifade
- Masallarda aynı ya da çok yakın biçimlerde tekrar eden, giriş, geçiş, vurgu ya da kapanış işlevi gören sabit söz.
- Olağanüstülük
- Dev, peri, tılsım, konuşan hayvan gibi gerçek hayatta bulunmayan ögelerin anlatıda olağan sayılması.
- Masal anlatıcısı
- Masalı ses, jest, mimik ve doğaçlamayla canlandırarak aktaran, dinleyiciyle etkileşim kuran kişi.
- Çok modlu metin
- Söz, ses, görüntü, müzik ve hareket gibi birden çok anlatım kanalıyla aktarılan metin.
Örnek soru
Bir masal anlatıcısı dinleyicilerine şu sözlerle başlıyor: "Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, develer tellal iken, pireler berber iken..." Bu sözlerin masaldaki bölümü ve işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
- Serim; kişileri ve olayın geçtiği yeri tanıtır.
- Düğüm; çatışmayı başlatıp merakı artırır.
- Döşeme; dinleyiciyi gerçek dünyadan masal dünyasına hazırlar.
- Çözüm; olayı iyilerin lehine sonuçlandırır.
- Dilek; kahramanlara ve dinleyenlere iyi dilekte bulunur.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Verilen sözler mantıksız ve ritimli bir giriş tekerlemesidir; develerin tellal, pirelerin berber olması gerçeğe aykırıdır.
2. Masalın başında yer alan ve dinleyiciyi masal dünyasına hazırlayan bu tür tekerlemelere döşeme denir.
3. Zamanı "evvel zaman" diyerek belirsiz kılması da döşemenin işaretidir.
Serim kişi ve yer tanıtır, düğüm çatışmayı geliştirir, çözüm sonucu bildirir, dilek ise masalı kapatan iyi temenni sözüdür. Verilen sözlerde bunların hiçbiri yoktur.