10. Sınıf Felsefe · 2. Ünite: Felsefe, Mantık ve Argümantasyon
Düşünme ve Dil İlişkisi
Bir fikri "tam olarak söyleyemediğin" ya da bir sözcüğü bilmediğin için bir şeyi anlatamadığın oldu mu? Bu konuda düşünme ve dilin ne olduğunu, hangi özelliklere sahip olduğunu ve birbirini nasıl etkilediğini inceleyeceksin. Sonunda "Dil olmadan düşünmek mümkün müdür?" sorusuna, ilişkileri tek tek ortaya koyarak gerekçeli ve tutarlı bir yargı kurabileceksin.
Kazanımlar
- FEL.10.2.1.a. Düşünme ve dilin tanımlarını ve genel özelliklerini karşılaştırarak aralarındaki nedensel ilişkileri (dilin düşünmeyi, düşünmenin dili etkilemesi ve karşılıklı etkileşim) ortaya koyar.
- FEL.10.2.1.b. Tespit ettiği ilişkilerden hareketle "Dil olmadan düşünmek mümkün müdür?" sorusuna gerekçeli ve kendi içinde uyumlu bir yargı oluşturur.
- Kavram kargaşasının (aynı sözcüğün farklı anlamlarda kullanılması) düşünmeyi ve iletişimi nasıl bozduğunu örneklerle açıklar.
- Bir görüşe karşı ileri sürülen güçlü bir itirazı ayırt eder ve bu itirazın görüşü nasıl sınırladığını değerlendirir.
Konu anlatımı
Bağlam: Aynı Soru, Üç Sahne
Düşünme Nedir?
Dil Nedir?
İlişkinin Üç Yönü: Nedensel Bağlar
Dil Olmadan Düşünmek Mümkün müdür?
Uyumlu Bir Bütün Kurmak
Kavram Kargaşası: Dil Bozulunca Düşünme de Bozulur
Metin İncelemesi: Özgün Bir Parça
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Düşünme
- Kavram, yargı ve akıl yürütmelerle bilgiyi işleyerek bir sonuca ulaşmaya çalışan bilinçli zihinsel etkinlik.
- Dil
- Düşünce, duygu ve isteklerin kurallara göre göstergelerle aktarıldığı toplumsal sistem.
- Kavram
- Benzer varlıkların ortak yönlerini toplayan genel zihinsel tasarım.
- Gösterge
- Başka bir şeyin yerini tutan ses, yazı ya da işaret; ör. sözcük.
- Dilsel görecelik
- Farklı dillerin konuşurların dünyayı ayırma biçimini etkileyebileceği görüşü (Sapir–Whorf hipotezi).
- Kavram kargaşası
- Aynı sözcüğün farklı kişilerce farklı anlamlarda kullanılması nedeniyle ortaya çıkan anlam karışıklığı.
- Nedensel ilişki
- Bir şeyin başka bir şeyi etkilediği, ona yol açtığı bağ; burada dil → düşünme, düşünme → dil ya da karşılıklı.
- Bütüncül yargı
- Ayrı ayrı bulunan ilişkileri çelişkisiz bir bütün hâline getiren gerekçeli sonuç.
- Soyut düşünme
- Duyularla doğrudan algılanamayan kavramlar (adalet, sonsuzluk) üzerinde yapılan düşünme.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi dilin genel özelliklerinden biri değildir?
- Toplumsaldır; sözcüklerin anlamları ortak bir anlaşmayla belirlenir.
- Doğuştan gelir; her insan aynı sözcükleri ve anlamları hazır olarak taşır.
- Kuralları vardır; sesler ve sözcükler belirli düzenlere göre birleşir.
- Zamanla değişir; yeni kavramlar yeni sözcüklerin doğmasına yol açar.
- Göstergelerden oluşur; sözcük bir kavramın ya da nesnenin yerini tutar.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Dil toplumsal bir sistemdir (A), kurallıdır (C), değişir (D) ve göstergelerden oluşur (E); bunların hepsi dilin genel özellikleridir.
2. Dil öğrenilir: çocuk hangi dilin içinde büyürse onu edinir. İnsanın dil edinme yeteneği doğuştan olabilir, ama belirli sözcükler ve anlamları hazır olarak gelmez.
3. Bu nedenle B şıkkı dilin bir özelliği değildir. Cevap: B.
Çeldirici analizi: Soru "değildir" türündendir; A, C, D ve E dilin gerçek özelliklerini anlattığı için doğru ama aranan cevap değildir.