10. Sınıf Tarih · 3. Ünite: Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)
Avrupa’da ve Denizlerde Osmanlı: Mohaç’tan Bucaş’a
Kanuni Sultan Süleyman ve ardılları döneminde Osmanlı Devleti Orta Avrupa’da Habsburglarla, Akdeniz’de İspanya ile Venedik’in öncülük ettiği Haçlı ittifaklarıyla, Hint Okyanusu’nda ise Portekiz’le mücadele etti. Mohaç’tan Bucaş’a uzanan bu zincirde savaşların nedenlerini, antlaşmaların ve kapitülasyonların niteliğini, deniz seferlerinin amacını ve sonuçlarını kanıtlarla inceleyecek, sonunda Osmanlı politikaları hakkında kendi özgün ürününü (slogan, afiş ya da resim) üretebileceksin.
Kazanımlar
- TAR.10.3.1.a. Mohaç (1526), I. Viyana Kuşatması (1529), İstanbul Antlaşması (1533), Preveze (1538), Hint seferleri, Kıbrıs (1570-1571), Girit (1669) ve Bucaş (1672) gelişmelerini yer ve tarih bakımından belirler.
- TAR.10.3.1.b. Avrupa’daki kara mücadelelerinin (Mohaç, Viyana, Bucaş) ve denizlerdeki mücadelelerin (Preveze, Hint seferleri, Kıbrıs, Girit) Osmanlı’nın cihan devleti olmasındaki rolünü neden–sonuç ilişkisiyle açıklar.
- TAR.10.3.1.b. Kapitülasyonların (ahidnamelerin) ortaya çıkış koşullarını, başlangıçtaki özelliklerini ve sonradan yarattığı sorunları ayırt eder.
- TAR.10.3.1.b. Osmanlı’nın Habsburg, Fransa, Venedik, Portekiz ve Polonya ile ilişkilerini siyasi ve ekonomik çıkarlar açısından karşılaştırır.
- TAR.10.3.1.c. Osmanlı’nın bu dönemdeki politikalarını yansıtan özgün bir ürün (slogan, afiş ya da resim) tasarlar ve tarihsel kanıtlarla gerekçelendirir.
Konu anlatımı
Bağlam: Üç Cephede Bir Cihan Devleti
Mohaç Muharebesi (1526) ve Macaristan
I. Viyana Kuşatması (1529) ve İstanbul Antlaşması (1533)
Kapitülasyonlar: Ayrıcalıktan Soruna
Akdeniz’de Mücadele: Preveze, Kıbrıs ve Girit
Hint Okyanusu’nda Mücadele: Hint Deniz Seferleri
Doğu Avrupa’da Son Aşama: Bucaş Antlaşması (1672)
Özgün Ürün Rehberi: Slogan ve Afiş Tasarlama
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Mohaç Muharebesi (1526)
- Kanuni’nin Macar ordusunu yendiği, Macaristan’ın parçalanmasına yol açan savaş.
- Kapitülasyon (ahidname)
- Bir devletin başka devlet vatandaşlarına tanıdığı ticari, mali ve hukuki ayrıcalıklar; Osmanlı’da başlangıçta padişahın tek taraflı ve süreli bağışı.
- Preveze Deniz Savaşı (1538)
- Barbaros Hayreddin Paşa’nın Haçlı donanmasını yendiği, Osmanlı’nın Akdeniz üstünlüğünü pekiştiren savaş.
- Kaptan-ı Derya
- Osmanlı donanmasının başkomutanı; ilk önemli örneği Barbaros Hayreddin Paşa’dır.
- Hint Deniz Seferleri
- Osmanlı’nın Portekiz’e karşı Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’nda düzenlediği donanma faaliyetleri.
- İnebahtı Deniz Savaşı (1571)
- Osmanlı donanmasının Kutsal Birlik donanması karşısında yenildiği, ancak donanmanın kısa sürede yenilendiği savaş.
- Kandiye Kuşatması
- Girit’in merkezi Kandiye’nin 1648-1669 arasında kuşatıldığı, adanın alınmasıyla biten uzun mücadele.
- Bucaş Antlaşması (1672)
- Osmanlı ile Polonya arasında imzalanan, Podolya’nın Osmanlı’ya geçmesini sağlayan antlaşma.
- Vasal (haraçgüzar)
- Bir devlete bağlı olup ona vergi ödeyen, iç işlerinde belirli ölçüde özerk bölge (örn. Erdel, Kırım).
Örnek soru
29 Ağustos 1526’da Tuna kıyısında Kanuni’nin ordusu Macar ordusunu çok kısa sürede yenmiş, Macar Kralı II. Layoş savaş sonrasında ölmüştür.
Bu savaşın en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- Viyana’nın hemen Osmanlı’ya katılması ve Habsburg Hanedanı’nın sona ermesi
- Macar topraklarının tamamının ve Erdel’in doğrudan Osmanlı eyaleti yapılması
- Osmanlı ile Macaristan arasında dostluk ve ticaret ittifakı kurulması
- Macaristan’ın parçalanması ve orta bölümün sonradan Budin Eyaleti yapılması
- Osmanlı ordusunun Mohaç’tan sonra Belgrad’a kadar geri çekilmesi
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Mohaç’ta Macar ordusu dağıldı, kral öldü; Macaristan’da taht kavgası çıktı (Zapolya ve Ferdinand).
2. Osmanlı önce Zapolya’yı destekledi; 1541’de Budin Osmanlı’ya bağlanarak Macaristan’ın orta kesimi Budin Eyaleti oldu. Erdel ise vasal prenslik kaldı.
3. Viyana alınamadı (1529), Habsburg yıkılmadı ve Macaristan’ın tamamı Osmanlı’ya katılmadı.
Sonuç: Macaristan’ın parçalanması ve Budin’in alınması. Mohaç’ı “tek savaşla her şey bitti” diye düşünmek yanlıştır.