10. Sınıf Tarih · 3. Ünite: Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)
Osmanlı Yönetim ve Ordu Yapısında Değişim (1453-1683)
Osmanlı Devleti, bir uç beyliğinden cihan devletine dönüşürken yönetim ve ordu yapısını da dönüştürdü; ancak her şey değişmedi: bazı kurumlar adını ve işlevini korudu, bazıları yeni biçimler aldı. Bu konuda 1299-1453 ile 1453-1683 dönemlerinin yönetim ve ordu yapılarını kaynaklara dayanarak karşılaştıracak, değişim ve sürekliliği tabloyla göstererek kanıta dayalı kısa bir tarih anlatısı yazabileceksin.
Kazanımlar
- TAR.10.3.2.a. 1453-1683 döneminde padişahın konumunu, veraset düzenini, Divan-ı Hümayun’u, eyalet–sancak–kaza teşkilatını ve tımar sistemini kaynaklar üzerinden inceler.
- TAR.10.3.2.a. Kapıkulu ocaklarının (Yeniçeri, Cebeci, Topçu, Sipahi), eyalet askerlerinin ve donanmanın yapısını 1299-1453 dönemiyle karşılaştırarak değişimi belirler.
- TAR.10.3.2.b. Farklı kaynaklardaki (kanunname, tahrir, elçi raporu, çağdaş düşünce eseri) bilgileri benzerlik ve farklılıklarıyla tabloda düzenler.
- TAR.10.3.2.c. Yönetim ve ordudaki değişim ile sürekliliği, birden çok kaynaktan kanıt göstererek ve neden–sonuç ilişkisi kurarak 250-300 kelimelik kısa bir tarih anlatısıyla ifade eder.
- TAR.10.3.2.c. Yeniçeri Ocağı’nın, tımar sisteminin ve veraset düzeninin 17. yüzyıla doğru uğradığı dönüşümü (ateşli silah, iltizam, kafes) nedenleriyle açıklar.
Konu anlatımı
Bağlam: Kuruluş Dönemi Yapısı (1299-1453)
Padişah, Veraset ve Hanedan
Merkez Teşkilatı: Divan-ı Hümayun, Sadrazam ve Saray
Taşra Teşkilatı ve Tımar Sistemi
Ordu Yapısı: Kapıkulu, Eyalet Askerleri ve Donanma
Karşılaştırma Tablosu: 1299-1453 ve 1453-1683
Kaynakları Okumak: Değişim ve Süreklilik Nasıl Kanıtlanır?
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Divan-ı Hümayun
- Topkapı Sarayı’ndaki Kubbealtı’nda toplanan; Fatih’ten sonra sadrazam başkanlığında çalışan en yüksek devlet kurulu.
- Sadrazam (vezir-i âzam)
- Padişahın mutlak vekili; divana başkanlık eden, mühr-i hümayunun sahibi başvezir.
- Kapıkulu Ocakları
- Merkezde bulunan, maaşlı ve padişaha bağlı sürekli ordu: Yeniçeri, Cebeci, Topçu, Top arabacı ve Sipahi ocakları.
- Devşirme
- Hıristiyan ailelerin çocuklarından seçilen yetenekli gençleri Müslüman olarak yetiştirip devlet hizmetine alma sistemi.
- Enderun
- Saray içinde devşirmelerin yetiştirildiği, yönetici ve komutan yetiştiren eğitim kurumu.
- Tımar (dirlik)
- Askerî hizmet karşılığında sipahilere bırakılan vergi geliri; toprak mülkiyeti devlette kalır.
- Eyalet – sancak – kaza
- Osmanlı taşra teşkilatının kademeleri: beylerbeyi, sancak beyi ve kadı tarafından yönetilir.
- Kafes
- Şehzadelerin saray içinde yaşamlarını sürdürdüğü, 17. yüzyıl başından itibaren kardeş katli yerine uygulanan düzen.
- Ekber ve erşed
- Hanedanın en yaşlı ve en olgun erkek üyesinin tahta çıkması ilkesi.
- İltizam
- Devletin vergi toplama hakkını bir bedel karşılığında bir kişiye devretmesi; 16. yüzyıl sonlarından itibaren yaygınlaştı.
Örnek soru
Fatih Kanunnamesi’nin veraset hükmünün özü şudur (sadeleştirilmiş): “Evlatlarımdan tahta kim çıkarsa, nizam-ı âlem için kardeşlerini öldürmesi uygundur.”
Bu hükmün temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- Taht kavgalarını önleyerek devletin birliğini ve düzenini korumak
- Şehzadelerin yönetim tecrübesi kazanmasını sağlamak
- Hanedan üyelerinin sancaklara gönderilmesini zorunlu kılmak
- Padişahın yetkilerini divana ve sadrazama devretmek
- Gayrimüslim tebaaya yeni ayrıcalıklar tanımak
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Kanunname metni “nizam-ı âlem” (devletin düzeni ve birliği) gerekçesini açıkça belirtir.
2. Fetret Devri gibi taht kavgaları devleti neredeyse parçalamıştı; hükmün amacı, bu tür kavgaları önceden ortadan kaldırmaktı.
3. Diğer seçenekler (sancak tecrübesi, yetki devri, gayrimüslim ayrıcalıkları) metinle ilgisizdir.
Sonuç: Devletin birliğini korumak. Bu uygulama sonradan, 17. yüzyılda kafes ve ekber-erşed düzeniyle değişti.