10. Sınıf Tarih · 3. Ünite: Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)

Doğuda ve Güneyde Osmanlı: Çaldıran, Mısır Seferi ve İran ile Antlaşmalar

16. yüzyılın başında Osmanlı Devleti’nin önünde iki büyük rakip vardı: doğuda Şii Safevi Devleti, güneyde İslam dünyasının kutsal şehirlerini elinde tutan Memlük Sultanlığı. Çaldıran’dan Mercidabık ve Ridaniye’ye, oradan Irakeyn Seferi ve İran ile imzalanan antlaşmalara uzanan bu mücadelelerin nedenlerini, sonuçlarını ve Osmanlı’nın cihan devleti hâline gelmesindeki rolünü haritada ve kronolojide izleyerek kendi değerlendirmeni kanıtlarla yapabileceksin.

Kazanımlar

• TAR.10.3.1.a. Çaldıran Savaşı (1514), Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) savaşlarını, Irakeyn Seferi’ni ve Amasya, Ferhat Paşa ile Kasr-ı Şirin antlaşmalarını tarih, yer ve aktörleriyle belirler.
• TAR.10.3.1.b. Safevi tehdidinin, Memlük–Safevi yakınlaşmasının ve Portekiz’in Kızıldeniz’deki faaliyetlerinin Osmanlı’yı doğu ve güney seferlerine yönelten nedenlerini ayırt eder.
• TAR.10.3.1.b. Mısır’ın fethinin Osmanlı’nın İslam dünyasındaki konumuna, ekonomisine ve donanma faaliyetlerine etkisini ilişkilendirir.
• TAR.10.3.1.b. Kuzey Afrika’daki (Cezayir, Trablusgarp, Tunus) ve Habeş’teki Osmanlı faaliyetlerini cihan devleti olmanın bir parçası olarak açıklar.
• TAR.10.3.1.c. Amasya (1555), Ferhat Paşa (1590) ve Kasr-ı Şirin (1639) antlaşmalarını karşılaştırarak Osmanlı’nın doğu politikasına dair özgün bir değerlendirme yapar.

Konu anlatımı

1. Bağlam: 1501-1512’de Doğu ve Güney

2. Çaldıran Savaşı (1514) ve Doğu Anadolu’nun Alınması

3. Mısır Seferi: Mercidabık ve Ridaniye (1516-1517)

4. Afrika’da Osmanlı: Cezayir, Trablusgarp, Tunus ve Habeş

5. Safevilerle Mücadele ve İran Antlaşmaları

6. Doğu ve Güney Politikalarının Cihan Devleti Olmadaki Rolü

7. Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları

Anahtar terimler

Safevi Devleti

1501’de Şah İsmail tarafından Tebriz’de kurulan, Şii Kızılbaş Türkmen boylarına dayanan İran devleti.

Kızılbaş

Safevi Devleti’nin askerî dayanağını oluşturan, Şii inancını benimsemiş Türkmen boyları.

Çaldıran Savaşı

23 Ağustos 1514’te I. Selim ile Şah İsmail arasında yapılan, Osmanlı’nın kazandığı savaş.

Memlük Sultanlığı

Mısır ve Suriye’yi yöneten, Hicaz’ın koruyuculuğunu üstlenen sultanlık; 1517’de Osmanlı’ya katıldı.

Mercidabık ve Ridaniye

Osmanlı–Memlük mücadelesinin iki büyük savaşı: 1516 (Suriye) ve 1517 (Mısır’ın kapısı).

Hâdimü’l-Haremeyn

Mekke ve Medine’nin hizmetkârı, koruyucusu anlamına gelen, Osmanlı padişahlarının kullandığı unvan.

Irakeyn Seferi

Kanuni’nin 1534-1535’te Irak-ı Acem ve Irak-ı Arap’a yaptığı sefer; Bağdat’ın alınmasıyla sonuçlandı.

Amasya Antlaşması (1555)

Osmanlı ile Safevi Devleti arasındaki ilk resmî antlaşma.

Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639)

Osmanlı–Safevi sınırını büyük ölçüde bugünkü Türkiye–İran sınırı olarak belirleyen antlaşma.

Örnek soru

23 Ağustos 1514’te Van Gölü’nün kuzeyinde yapılan savaşta Osmanlı ordusu, topçu ve tüfekli yeniçeri birlikleriyle Şah İsmail’in süvarilerini yenmiştir.
Bu savaşın doğrudan sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

1. Mısır’ın Osmanlı topraklarına katılması ve Hicaz’ın Osmanlı himayesine girmesi
2. Doğu Anadolu’nun Osmanlı’ya bağlanması ve Safevi etkisinin Anadolu’da zayıflaması
3. Bağdat’ın alınarak Irak’ın Osmanlı hâkimiyetine geçmesi ve Basra’nın kuşatılması
4. Kıbrıs’ın Venediklilerden alınması ve Akdeniz’de deniz üstünlüğünün sağlanması
5. Cezayir’in Osmanlı hâkimiyetini kabul ederek Akdeniz’in batısında üs olması

Doğru cevap: B

Çözüm

1. Savaş, Osmanlı–Safevi mücadelesinde Çaldıran’dır; yani doğu cephesinde yapılmıştır.
2. Zaferden sonra Diyarbakır ve çevresindeki Güneydoğu ile Doğu Anadolu, yerel beylerin de desteğiyle Osmanlı’ya bağlandı; Safevi propagandasının Anadolu’daki dayanakları zayıfladı.
3. Mısır (1517), Bağdat (1534), Kıbrıs (1570-71) ve Cezayir (1519) farklı sefer ve dönemlerin sonuçlarıdır.
Sonuç: Doğu Anadolu’nun alınması ve Safevi etkisinin kırılması.

10. Sınıf Tarih: tüm konular