10. Sınıf Tarih · 3. Ünite: Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)
İstanbul’un Fethi ve Cihan Devletine Yükseliş
1453’te İstanbul’un alınması, Osmanlı Devleti’ni üç kıtaya yayılan bir cihan devletine götüren zincirin ilk ve en parlak halkasıdır. Bu konuda fethin neden ve nasıl gerçekleştiğini, Fatih döneminde Kırım’ın alınmasını ve 1492’de İspanya’daki Müslüman ile Yahudilerin kurtarılmasını kronoloji, neden–sonuç ve farklı bakış açılarıyla inceleyecek; Osmanlı’nın bu dönemdeki politikaları hakkında kendi yorumunu kanıtlarla savunabileceksin.
Kazanımlar
- TAR.10.3.1.a. İstanbul’un Fethi’nin (1453), Kırım’ın alınmasının (1475) ve Endülüs’teki Müslüman ile Yahudilerin kurtarılmasının (1492) tarihini, mekânını ve aktörlerini kronolojik sırayla belirler.
- TAR.10.3.1.b. İstanbul’un Fethi’nin siyasi, coğrafi, ekonomik ve ideolojik nedenlerini ve kısa ile uzun vadeli sonuçlarını Osmanlı’nın cihan devleti hâline gelmesiyle ilişkilendirir.
- TAR.10.3.1.b. Fatih döneminde Mora, Sırbistan, Trabzon, Bosna ve Kırım fetihlerinin Karadeniz ve Balkanlar üzerindeki Osmanlı hâkimiyetine katkısını açıklar.
- TAR.10.3.1.c. Osmanlı’nın fethedilen topraklardaki farklı din ve kültürlere yönelik politikasını (Rum Patrikhanesi, hahambaşılık, Sefarad göçü) kanıtlarla değerlendirerek özgün bir yorum oluşturur.
- TAR.10.3.1.a. Aynı olayı anlatan Osmanlı ve Bizans yanlısı kaynakları karşılaştırarak yazarın konumunun anlatıma etkisini yorumlar.
Konu anlatımı
Bağlam: 1451’de Osmanlı ve Bizans
Fetih Hazırlığı ve Kuşatmanın Kronolojisi
Fetih Neden Gerçekleşti? Neden–Sonuç Zinciri
Fetihten Sonra: Yeniden İnşa ve Farklı İnançlara Saygı
Cihan Devletine Adımlar: Fatih Dönemi Mücadeleleri
Kırım’ın Alınması (1475)
Endülüs’ten Kurtarılanlar (1492)
Kaynakları Okumak: Aynı Fetih, Farklı Bakışlar
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Cihan devleti (cihanşümul)
- Üç kıta ve çok sayıda deniz ile ticaret yoluna yayılmış, farklı din ve kültürleri bünyesinde barındıran, dünya siyasetini etkileyen büyük devlet.
- Fatih
- II. Mehmed’in İstanbul’u fethinden sonra aldığı unvan; “fetheden” anlamına gelir.
- Şahi topu
- Fatih’in İstanbul kuşatması için döktürdüğü, surları yıkmakta kullanılan çok büyük çaplı top.
- Rumeli Hisarı (Boğazkesen)
- 1452’de Boğaz’ın Avrupa yakasında yapılan, Karadeniz yardımını kesmeyi amaçlayan hisar.
- Kırım Hanlığı
- Cengiz soyundan Giray ailesinin yönettiği, 1475-1478 sonrası Osmanlı’ya bağlanan Türk devleti.
- Sefarad Yahudileri
- 1492’de İspanya’dan sürülüp Osmanlı topraklarına yerleşen Yahudi topluluk.
- Zimmî
- İslam devletlerinde vergi (cizye) karşılığı can, mal ve ibadet güvencesi tanınan gayrimüslim tebaa.
- Kayser-i Rum
- Fatih’in kendisi için kullandığı “Roma imparatoru” unvanı; Bizans mirasının sahibi olma iddiasını gösterir.
- Reconquista
- İber Yarımadası’nda Hıristiyan krallıkların Müslüman yönetimleri geri alma süreci; 1492’de Gırnata’nın düşüşüyle sona erdi.
Örnek soru
Fatih Sultan Mehmed, İstanbul kuşatmasından önce Boğaz’ın Avrupa yakasında Rumeli Hisarı’nı (Boğazkesen) yaptırmıştır. Bu hamlenin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- Bizans’ın Anadolu’da kalan son kalelerini ve limanlarını ele geçirmek
- Haliç’e gerilen zinciri doğrudan topa tutarak yıkmak ve donanmayı içeri sokmak
- Cenevizlilerin Kırım’daki ticaret kolonilerini ve limanlarını kuşatmak
- Karadeniz’den gelecek Bizans yardımını kesmek ve Boğaz’ı iki yakadan denetlemek
- Edirne’deki sarayı olası bir Haçlı saldırısına karşı güvenceye almak
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Anadolu Hisarı Boğaz’ın Anadolu yakasındaydı; karşısına Rumeli Hisarı yapılınca Boğaz iki yandan ateş altına alındı.
2. Böylece Karadeniz’den İstanbul’a gelebilecek Ceneviz ve diğer yardım gemileri denetlenebildi.
3. Hisar yaklaşık dört ayda tamamlandı ve kuşatmanın lojistik temelini oluşturdu.
Sonuç: Doğru seçenek, yardımı kesme ve Boğaz denetimidir. Haliç zinciri ise 1453’te gemilerin karadan indirilmesiyle aşıldı, hisarla değil.