10. Sınıf Tarih · 2. Ünite: Beylikten Devlete Osmanlı (1299-1453)
Osmanlı Devleti’nin Kuruluşuna Dair Görüşler
Osmanlı Beyliği’nin 14. yüzyılın başında Söğüt ve Domaniç çevresinde nasıl bir devlete dönüştüğü, tarihçilerin yüz yıldır tartıştığı bir sorudur. Gibbons, Wittek, Köprülü ve İnalcık aynı sorulara farklı cevaplar verir; çünkü kuruluş dönemine ait kaynaklar azdır, çoğu sonradan yazılmıştır ve her tarihçi bu boşluğu kendi bakış açısıyla doldurur. Bu konuda görüşleri karşılaştıracak, kanıtlarını tartacak ve hangisini hangi gerekçeyle kabul ya da reddedeceğini söyleyebilecek duruma geleceksin.
Kazanımlar
- TAR.10.2.1. a) Gibbons, Wittek, Köprülü ve İnalcık’ın kuruluş görüşlerinin ortak ve ayrışan yönlerini bir karşılaştırma tablosunda belirler.
- TAR.10.2.1. b) Her görüşün dayandığı kanıtı, güçlü ve zayıf yönünü ve kendi içinde ya da kaynaklarla çelişen noktasını tespit eder.
- TAR.10.2.1. c) Bir görüşü kaynaklara ve karşı kanıtlara dayanarak gerekçeli biçimde kabul eder, kısmen kabul eder ya da çürütür.
- Kuruluş dönemi kaynaklarının sınırlılığını (geç tarihli kronikler, yazarın amacı, tek taraflı bakış) görüş farklılıklarının nedeni olarak açıklar.
Konu anlatımı
Soru: Bir beylik neden ve nasıl devlete dönüştü?
Gibbons: Karma bir toplumun devleti
Wittek: Gaza ülküsü ve uç beyliği
Köprülü: Türk-İslam devlet geleneğinin sürekliliği
İnalcık: Çok etkenli bir açıklama
Dört görüşün karşılaştırılması
Bir görüşü nasıl değerlendiririz? Kabul ve çürütme
Kaynak okuması: Aynı olay, farklı anlatı
Sık karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Uç beyliği
- Devletin sınır bölgesinde, komşu (burada Bizans) topraklarla temas hâlinde kurulan ve görece bağımsız hareket eden beylik. Osmanlı Beyliği böyle başladı.
- Gaza
- Gayrimüslim komşuya karşı yapılan, dinî anlam taşıyan savaş ve akın hareketi; gaza yapana gazi denir. Wittek’in tezinin merkezindedir.
- Gaza tezi
- Osmanlı’nın kuruluşunu ve büyümesini temel olarak gaza ülküsüyle açıklayan görüş (Wittek).
- Türk-İslam devlet geleneği
- Hükümdar unvanları, divan, ordu ve toprak düzeni gibi kurumların Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu gibi devletlerden aktarılan mirası; Köprülü’nün vurguladığı süreklilik.
- Kayı boyu
- Oğuzların Bozok kolundan sayılan ve Osmanlı hanedanının mensup olduğu anlatılan boy. Soy bilgisi 15. yüzyıl kroniklerinde yer aldığı için tartışmalıdır.
- Çok etkenli açıklama
- Bir olayı tek nedene bağlamak yerine birden çok nedenin birleşimiyle ele alan yaklaşım (İnalcık’ın kuruluş yorumu).
- Birincil kaynak
- Olayın yaşandığı dönemde ve olaya yakın birinin ürettiği belge, kronik ya da eser. Kuruluş dönemi için Osmanlı tarafından yazılmış çağdaş birincil kaynak yok denecek kadar azdır.
- Menkıbe
- Bir kişinin kerametlerini ve üstün özelliklerini anlatan, çoğu sözlü gelenekten gelen anlatı; tarihî gerçeklik ile efsane iç içe geçebilir.
Örnek soru
Aşağıdaki özet bir tarihçinin Osmanlı’nın kuruluşuna dair görüşünü anlatmaktadır:
> “Osmanlı Beyliği, İslam dünyasının ucunda Bizans’la komşu bir uç beyliğiydi. Farklı kökenlerden gelen savaşçılar gaza ülküsü etrafında toplandı; beyliğin büyümesinin asıl itici gücü budur.”
Bu görüş aşağıdaki tarihçilerden hangisine aittir?
- Gibbons
- Köprülü
- Wittek
- İnalcık
- Pachymeres
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Özette asıl itici güç olarak gaza ülküsü ve gazilerin bir uç beyliğinde toplanması vurgulanıyor.
2. Gaza tezi Paul Wittek’in kuruluş açıklamasıdır.
3. Gibbons karma toplum, Köprülü Türkmen boyları ve Türk-İslam devlet geleneği üzerinde durur; İnalcık ise gazayı tek değil, birçok etkenden biri sayar.
4. Pachymeres bir Bizans yazarıdır, kuruluş tezi geliştiren modern tarihçi değildir.
Doğru cevap: Wittek (C).