10. Sınıf Tarih · 1. Ünite: Türkistan’dan Türkiye’ye (1040-1299)
Türk-İslam Medeniyeti ve Anadolu’nun Türkleşmesi
Bir yurt yalnızca savaşla kazanılmaz; medrese, şiir, ilim, sanat ve gönül dünyası da onu Türk yurdu yapar. Türkistan’dan Anadolu’ya uzanan süreçte Türk-İslam medeniyeti bilimde, eğitimde, kültürde ve sanatta özgün bir birikim oluşturdu. Bu konuda bu medeniyeti aynı dönemin Batı medeniyetiyle karşılaştıracak, Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecine etkisini kanıtlarla yargılayacak ve Hoca Ahmed Yesevi’den İbni Bibi’ye dokuz şahsiyetin insanlığın ortak mirasına katkısını değerlendireceksin.
Kazanımlar
- TAR.10.1.4.a. Türk-İslam medeniyeti ile Batı medeniyetinin bilim, kültür, eğitim ve sanat anlayışını karşılaştırır.
- TAR.10.1.4.b. Medrese, darüşşifa, tasavvuf çevreleri, Türkçe ve sanat eserleri gibi kanıtları kullanarak bu gelişmelerin Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecine etkisine ilişkin yargıda bulunur.
- TAR.10.1.4.c. Hoca Ahmed Yesevi, Kaşgarlı Mahmud, Ömer Hayyam, Cezeri, İbnülarabi, Mevlana, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre ve İbni Bibi’nin düşünce ve eserlerini insanlığın ortak mirasına katkıları bakımından değerlendirir.
- Aynı dönemdeki olayları ve şahsiyetleri 11., 12. ve 13. yüzyıl çizelgesinde doğru yerleştirir.
- Anadolu’da Türkçenin resmî ve kültürel dil hâline gelişini kaynak parçasıyla yorumlar.
Konu anlatımı
Bağlam: Yurdu kuran güç yalnızca ordu değildir
Türk-İslam ve Batı medeniyetlerinin karşılaştırması
Eğitim ve bilim kurumları: medrese, darüşşifa, rasathane
Dokuz şahsiyet ve insanlığın ortak mirasına katkıları
Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecine etkisi
Sanat ve mimari: Türk-İslam kimliğinin görünür yüzü
Sık karıştırılanlar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Medrese
- Selçuklu ve Anadolu’da hukuk, din ve bilimlerin okutulduğu, vakıf gelirleriyle yürüyen yüksek öğretim kurumu.
- Darüşşifa (şifahane)
- Hasta bakımı ve tıp eğitiminin birlikte yürütüldüğü hastane ve tıp okulu.
- Divanü Lügati’t-Türk
- Kaşgarlı Mahmud’un 1072-1074’te yazdığı ilk Türkçe sözlük; Türk boylarının dili ve haritasını içerir.
- Celali Takvimi
- Melikşah döneminde Ömer Hayyam ve arkadaşlarının hazırladığı, Güneş yılına dayalı hassas takvim (1079).
- Tasavvuf
- İslam’ın manevi ve ahlaki yönünü işleyen, sevgi, hoşgörü ve iç arınmayı öne çıkaran düşünce geleneği.
- Yesevilik
- Hoca Ahmed Yesevi’nin Türkistan’da kurduğu, Türkmenlerin İslamlaşmasında etkili tasavvuf yolu.
- Skolastik düşünce
- Orta Çağ Avrupası’nda dinî öğretiyi akılla açıklamaya çalışan, kilise denetimindeki felsefe.
- Taçkapı
- Cami, medrese ve han gibi yapıların süslü ve anıtsal giriş kapısı.
- Türkleşme ve İslamlaşma
- Anadolu’da Türk nüfusunun yerleşmesi, Türkçenin yayılması ve İslam kültürünün yaygınlaşması süreci.
Örnek soru
Aşağıdaki sadeleştirilmiş örnek metni oku:
"Türk boylarının dillerini ve şiirlerini bir araya getirdim, sözcükleri Arapça açıkladım. Eserin içine boyların yurtlarını gösteren bir de harita yerleştirdim."
Bu metnin yazarı aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- Ömer Hayyam
- Cezeri
- Kaşgarlı Mahmud
- İbni Bibi
- Hoca Ahmed Yesevi
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Metin Türk boylarının dilini ve şiirini derlediğini, Arapça açıkladığını ve harita yaptığını söylüyor.
2. Bu özellikler Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ünü tarif eder (1072-1074; ilk Türkçe sözlük).
Ömer Hayyam matematik ve astronomi, Cezeri mekanik, İbni Bibi Anadolu Selçuklu tarihi, Hoca Ahmed Yesevi ise Türkçe hikmetler (Divan-ı Hikmet) ile tanınır.