10. Sınıf Tarih · 1. Ünite: Türkistan’dan Türkiye’ye (1040-1299)
Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Değişim ve Süreklilik
Türk devletleri Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanırken her şeyi bırakıp yeniden başlamadı; bazı gelenekleri sürdürdü, bazılarını yeni koşullara göre değiştirdi. Bu konuda Karahanlı ve Gazneli devletlerinin son dönemlerinden Büyük Selçuklu ve Anadolu (Türkiye) Selçuklu devletlerine uzanan çizgide veraset sistemini, hâkimiyet anlayışını, hükümdarlık alametlerini, merkez ve ordu teşkilatını inceleyecek; neyin neden değiştiğini ve neyin neden sürdüğünü açıklayacaksın.
Kazanımlar
- TAR.10.1.2.a. Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu devletlerinde devlet ve ordu teşkilatında değişim ve sürekliliği sağlayan unsurları (töre, kut anlayışı, hükümdarlık alametleri, ordu geleneği) inceler.
- TAR.10.1.2.b. Değişim ve sürekliliğin etkilediği unsurları (veraset sistemi, hâkimiyet anlayışı, merkez ve ordu teşkilatı) belirler.
- TAR.10.1.2.c. Değişim ve sürekliliğin kurumlara etkisini (divan, vezirlik, ikta, gulam ordusu) sorgular.
- TAR.10.1.2.ç. Değişim ve sürekliliğin nedenlerini (İslamiyet, yerleşik yaşam, yeni coğrafya, iç siyaset) ve sonuçlarını açıklar.
- Bir kurumu iki dönem arasında karşılaştırıp süreklilik, benzerlik ve değişim olarak sınıflandırır.
Konu anlatımı
Bağlam: Değişim ve süreklilik nedir?
Karahanlı ve Gazneli devletlerinin son dönemleri
Hâkimiyet anlayışı ve hükümdarlık alametleri
Veraset sistemi: ülüş anlayışı ve sonuçları
Merkez teşkilatı: divan ve vezirlik
Ordu teşkilatı: ordu-millet, gulam ve ikta
Karşılaştırma tablosu: ne değişti, ne sürdü?
Kaynak incelemesi: Nizamülmülk ve ordu maaşı
Sık karıştırılanlar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Kut
- İslamiyet öncesi Türk devlet anlayışında hükümdarın Tanrı’dan aldığına inanılan egemenlik hakkı.
- Töre
- Türk devletlerinde yazısız hukuk ve gelenek bütünü.
- Ülüş anlayışı
- Hükümdarlık hakkının hanedanın tüm üyelerine ait sayılması; devletin bölünmesine ve taht kavgalarına yol açtı.
- Atabey
- Selçuklu şehzadelerini eğitmekle görevli komutan; zamanla bölgenin fiilî yöneticisi oldu.
- Nevbet
- Hükümdar kapısında belirli vakitlerde çalınan davul ve boru; hükümdarlık alametlerinden biri.
- Divan-ı Saltanat
- Selçuklularda devlet işlerinin görüşüldüğü ve karara bağlandığı merkezî kurul.
- Gulam
- Sarayda yetiştirilen, maaşla beslenen merkez ordusu askeri; Gazneli ve Selçuklu ordusunun çekirdeği.
- İkta
- Bir bölgenin gelirinin hizmet karşılığında asker ve yöneticilere tahsis edilmesi; toprağın mülkiyeti devlette kalır.
- Nizamülmülk
- Alparslan ve Melikşah dönemlerinin ünlü veziri; Siyasetname’nin yazarı ve Nizamiye Medreseleri’nin kurucusu.
Örnek soru
Aşağıdaki sadeleştirilmiş örnek metni oku:
"Askerin geçimi bir bölgenin gelirine bağlanır. Asker bu gelirle kendi atını, silahını ve adamlarını besler, sefer çağrıldığında hazır olur. Toprağın kendisi ise hükümdarındır; gelir elinde olan kişi o toprağı satamaz, mirasçısına bırakamaz."
Bu metinde anlatılan kurum aşağıdakilerden hangisidir?
- Divan-ı İşraf
- Kut anlayışı
- Atabeylik
- Ülüş sistemi
- İkta
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Metinde askerin geçiminin bir bölgenin gelirine bağlandığı, toprağın ise devlette kaldığı anlatılıyor.
2. Bu, ikta sisteminin tanımıdır: devlet maaş yerine bir bölgenin gelirini hizmet karşılığında tahsis eder, toprak mülkiyeti devlette kalır.
3. İkta Büyük Selçuklu Devleti'nde, özellikle Nizamülmülk döneminde yaygınlaştırıldı ve Anadolu Selçuklu'da sürdü.
Divan-ı İşraf denetim kurumudur, atabeylik şehzade eğitimidir, ülüş ise veraset anlayışıdır; hiçbiri askerin geçimi ile ilgili değildir.