10. Sınıf Tarih · 1. Ünite: Türkistan’dan Türkiye’ye (1040-1299)
Türklerde Sosyoekonomik Hayat, Yerleşme ve Şehirleşme
Bir toplum nasıl geçinir, nerede ve nasıl yaşar? Türkistan’dan Anadolu’ya uzanan yolda Türkler hayvancılık, tarım, ticaret ve zanaatla geçindi; bu faaliyetler yerleşme biçimlerini ve şehirlerin yapısını belirledi. Bu konuda sosyoekonomik faaliyetler ile yerleşme ve şehirleşme arasındaki ilişkiyi bir tarihçi gibi sorgulayacaksın: merak ettiğin bir soru seçecek, farklı kaynaklardan bilgi toplayacak, doğruluğunu değerlendirecek ve çıkarım yapacaksın. Ayrıca fütüvvet ve Ahilik teşkilatlarının ahlaki öğretilerini tanıyacaksın.
Kazanımlar
- TAR.10.1.3.a. Türklerin sosyoekonomik faaliyetleri ile yerleşme ve şehirleşme anlayışları arasındaki ilişki hakkında merak ettiği konuları belirler.
- TAR.10.1.3.b. Belirlediği konuyla ilgili araştırılabilir sorular sorar (ör. Kervansaraylar neden belirli aralıklarla yapıldı?).
- TAR.10.1.3.c. Maddi, yazılı ve görsel kaynaklardan konuya ilişkin bilgi toplar ve kaynakları sınıflandırır.
- TAR.10.1.3.ç. Topladığı bilgilerin doğruluğunu kaynağın türü, yazarı, amacı ve diğer kaynaklarla uyumu açısından değerlendirir.
- TAR.10.1.3.d. Kanıtlardan sosyoekonomik faaliyetlerle yerleşme-şehirleşme arasındaki ilişki hakkında çıkarım yapar; fütüvvet ve Ahiliğin ahlaki öğretilerini bu bağlamda yorumlar.
Konu anlatımı
Bağlam: Nasıl geçinirsin, nerede yaşarsın?
Türkistan’dan Anadolu’ya geçim biçimleri
Ekonomik faaliyetler: tarım, hayvancılık, ticaret ve zanaat
Yerleşme ve şehirleşme: ilişkiyi kuran faktörler
Fütüvvet ve Ahilik: ekonominin ahlaki çerçevesi
Sorgulama süreci: bir tarihçi gibi araştır
Sık karıştırılanlar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Konar-göçer
- Mevsime göre yaylak ve kışlak arasında dolaşan, geçimini hayvancılıkla sağlayan topluluk.
- Yaylak - kışlak
- Yaz ve kış aylarında hayvanların otlatıldığı mevsimlik yerleşim alanları.
- İpek Yolu
- Çin’den Akdeniz’e uzanan, Türkistan’dan geçen ana ticaret ağı.
- Kervansaray (han)
- Ticaret yolları boyunca yolculara ve hayvanlara konaklama sağlayan, genellikle vakıf yapısı olan yapı.
- Vakıf ve vakfiye
- Bir malın hayır hizmeti için bağışlanması; vakıf şartları vakfiye adlı belgeye yazılır.
- Muhtesip
- Çarşı ve pazarda ölçü, tartı, fiyat ve kaliteyi denetleyen görevli.
- Fütüvvet
- Cömertlik, doğruluk, mertlik ve yardımseverlik gibi değerleri öğreten İslam dünyası ahlak anlayışı.
- Ahilik
- Fütüvvet anlayışının Anadolu’da esnaf ve zanaatkâr teşkilatına dönüşmüş hâli; pîri Ahi Evran.
- Birincil kaynak
- Olayın yaşandığı dönemde, olaya yakın biri ya da kurum tarafından üretilen kaynak (kitabe, vakfiye, ferman).
Örnek soru
Bir öğrenci "Selçuklu şehirleri neden ticaret yollarının üzerinde gelişmiştir?" sorusunu araştırıyor.
Aşağıdaki kaynaklardan hangisi bu soruya en doğrudan kanıt sağlar?
- Ticaret yollarını, şehirleri ve kervansarayları birlikte gösteren bir Selçuklu dönemi yol haritası
- Selçuklu sultanlarının soy ağacı
- Nizamiye Medreseleri'nin ders programı
- Dandanakan Savaşı'nı anlatan bir kronik
- Hükümdarlık alametlerinin listesi
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Sorgulama sürecinde kaynak, sorulan soruyla doğrudan ilişkili olmalıdır.
2. Soru şehirlerin ticaret yollarıyla ilişkisini sorduğuna göre en uygun kaynak, yolları, şehirleri ve hanları aynı haritada gösteren bir yol haritasıdır (A).
Soy ağacı, medrese programı, savaş anlatımı ve hükümdarlık alametleri başka konulara ait bilgi verir; şehirlerin yeri ile ticaret arasındaki ilişkiyi göstermez.