11. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Homeostazi
Endokrin Sistem ve Homeostazi: Kan Şekeri, Su ve Elektrolit Dengesi
Kan şekeri, kanın su ve tuz dengesi, kalsiyum düzeyi, metabolizma hızı, açlık–tokluk dengesi ve kan basıncı hormonlarla geri bildirim yoluyla düzenlenir. Bu konuda endokrin sistemin homeostaz işlevini, özellikle insülin–glukagon ve ADH örnekleriyle, negatif geri bildirim çerçevesinde yorumlayacaksın. Moleküler etki mekanizmaları kapsam dışındadır.
Kazanımlar
- BİY.11.2.5.a. Kan şekerinin düzenlenmesinde insülin ve glukagonun görevlerini belirler.
- BİY.11.2.5.b. Su, elektrolit ve kalsiyum dengesine ilişkin verileri (ADH, aldosteron, paratiroit hormonu, kalsitonin) toplar ve kaydeder.
- BİY.11.2.5.c. Kan şekeri ve ozmotik basınç zaman verilerini negatif geri bildirim çerçevesinde yorumlar ve değerlendirir.
- BİY.11.2.5.c. Metabolizma hızı, açlık–tokluk dengesi ve kan basıncının endokrin denetimini geri bildirimle ilişkilendirir.
Konu anlatımı
Bağlam: Yemekten önce ve sonra kanında ne olur?
Kan şekeri dengesi: insülin ve glukagon
Su ve elektrolit dengesi: ADH ve aldosteron
Kalsiyum, metabolizma hızı, açlık–tokluk ve kan basıncı
Çözümlü örnekler
Simülasyonlarda dene
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Kan şekeri
- Kandaki glikoz derişimi; açlıkta yaklaşık 70–100 mg/dL aralığında tutulur.
- İnsülin
- Pankreasın β hücrelerinden salgılanan, kan şekerini düşüren hormon.
- Glukagon
- Pankreasın α hücrelerinden salgılanan, kan şekerini yükselten hormon.
- Glikojen
- Karaciğer ve kasta depolanan, glikozun depo polisakkaridi.
- ADH
- Böbrekte su geri emilimini artıran, idrarı azaltan hormon.
- Aldosteron
- Böbrekte Na⁺ geri emilimini artıran böbrek üstü kabuğu hormonu.
- Paratiroit hormonu
- Kan kalsiyumunu yükselten hormon.
- Kalsitonin
- Tiroit kaynaklı, kan kalsiyumunu düşüren hormon.
- Ozmotik basınç
- Kandaki çözünen madde derişimine bağlı basınç; su dengesinin göstergesi.
Örnek soru
Yemekten sonra kan şekeri yükseldiğinde pankreasta ve hücrelerde hangi değişim gerçekleşir?
- Glukagon salgısı artar; glikojen glikoza yıkılır
- İnsülin salgısı artar; glikoz hücrelere alınır ve glikojen olarak depolanır
- İnsülin salgısı azalır; glikoz hücre dışında kalır
- Hem insülin hem glukagon salgısı birlikte artar
- Adrenalin salgısı artar; kan şekeri düşer
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Yüksek kan şekeri pankreasın β hücrelerini uyarır; insülin salgılanır.
2. İnsülin karaciğer, kas ve yağ dokusunda glikoz alımını artırır, glikojen sentezini hızlandırır.
3. Kan şekeri düşünce uyaran azalır, insülin salgısı azalır (negatif geri bildirim).
Doğru cevap: B. Glukagon, kan şekeri düştüğünde artar.