11. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Tepki
Duyu Organları: Deri, Dil ve Burun
Elindeki sıcak çayın bardağını tutarken derin sıcaklığı, çayın tadını dilin, kokusunu burnun algılar. Her biri farklı türde bir uyaranı (basınç, sıcaklık, kimyasal madde) farklı reseptörlerle yakalar. Bu konuda deri, dil ve burundaki reseptörlerin yapı ve işlevlerini belirleyip uyaran türüne göre mekanik, termal ve kimyasal olarak sınıflandıracaksın.
Kazanımlar
- BİY.11.1.5. Derinin katmanlarını ve deride bulunan dokunma, basınç, sıcaklık ve ağrı reseptörlerini belirler, uyaran türüne göre sınıflandırır.
- BİY.11.1.5. Deride reseptör yoğunluğunun bölgeye göre değiştiğini iki nokta ayırt etme verileriyle yorumlar.
- BİY.11.1.5. Tat tomurcuklarının yapısını, beş temel tadı ve tat reseptörlerinin kemoreseptör olduğunu açıklar.
- BİY.11.1.5. Koku epitelinin yapısını ve koku reseptörlerinin çalışma koşulunu (çözünmüş molekül) açıklar.
- BİY.11.1.5. Tat ve koku duyularının lezzet algısındaki birlikte rolünü deney verisiyle yorumlar.
- BİY.11.1.5. Verilen bir reseptörü uyaran türüne göre mekanoreseptör, termoreseptör veya kemoreseptör olarak etiketler.
Konu anlatımı
Dokunma, tat ve koku: üç farklı uyaran, üç reseptör grubu
Deri: katmanlar ve reseptörler
Dil ve tat alma
Burun ve koku alma
Çözümlü örnekler
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Mekanoreseptör
- Dokunma, basınç ve titreşim gibi mekanik uyaranları algılayan reseptör.
- Termoreseptör
- Sıcaklık değişimini algılayan reseptör; sıcak ve soğuk için ayrı reseptörler vardır.
- Ağrı reseptörü
- Doku hasarına yol açan aşırı uyaranları algılayan serbest sinir uçları.
- Kemoreseptör
- Çözünmüş kimyasal maddeleri algılayan reseptör; tat tomurcukları ve koku epiteli hücreleri.
- Dermis
- Derinin ikinci katmanı; kan damarları, bezler ve çoğu reseptörü içerir.
- İki nokta ayırt etme eşiği
- İki ucun ayrı iki nokta olarak hissedildiği en küçük uzaklık; reseptör yoğunluğunu yansıtır.
- Tat tomurcuğu
- Papillalarda bulunan, tat reseptör hücrelerini taşıyan yapı.
- Umami
- Glutamatlı yiyeceklerle uyarılan, beş temel tattan biri.
- Koku epiteli
- Burun boşluğunun üst kısmında bulunan, koku reseptör hücrelerini taşıyan doku.
- Lezzet
- Tat ve koku duyularının birleşimiyle oluşan algı.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi kemoreseptöre örnektir?
- Derideki sıcaklığa duyarlı serbest sinir uçları
- Dildeki tat tomurcuklarının duyu hücreleri
- Dermisteki basınca duyarlı cisimcikler
- Gözün retinasındaki koniler
- İç kulaktaki tüylü hücreler
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Kemoreseptörler çözünmüş kimyasal maddelerle uyarılır.
2. Tat tomurcuklarındaki duyu hücreleri tükürükte çözünmüş maddelere tepki verir; bu yüzden kemoreseptördür.
3. Sıcaklık algılayan uçlar termoreseptör, basınç cisimcikleri ve tüylü hücreler mekanoreseptör, koniler fotoreseptördür.
Doğru cevap: B. Sıcaklığa duyarlı serbest sinir uçları en sık karıştırılan seçenektir; ancak sıcaklık kimyasal değil, termal bir uyarandır.