11. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Tepki
Nöronlarda Sinyal İletimi ve Sinaps
Sinir sisteminin dili elektriksel ve kimyasal sinyallerdir. Bir nöronun zarındaki yük farkı kısa süreliğine değişir ve bu değişim akson boyunca ilerler; akson ucunda ise sinaps denilen bağlantı noktasında diğer hücreye aktarılır. Bu konuda dinlenme durumunu, depolarizasyon ve repolarizasyonu, eşik ve aksiyon potansiyelini, miyelinin iletime etkisini ve sinapsta uyartının nasıl aktarıldığını grafik ve sayılarla yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- BİY.11.1.5. Zar potansiyeli, polarizasyon, depolarizasyon ve repolarizasyon kavramlarını tanımlar.
- BİY.11.1.5. Aksiyon potansiyeli grafiğini evrelerine ayırarak yorumlar; eşik değeri ve ya hep ya hiç özelliğini açıklar.
- BİY.11.1.5. Uyaran şiddeti ve eşik değerine göre aksiyon potansiyeli oluşup oluşmayacağını belirler.
- BİY.11.1.5. Miyelinli ve miyelinsiz aksonda iletim biçimlerini ve hızlarını karşılaştırır; iletim süresini hesaplar.
- BİY.11.1.5. Kimyasal sinapsın kısımlarını etiketler ve sinapstaki olayları sırasıyla açıklar.
- BİY.11.1.5. Sinapsta uyartının neden tek yönlü olduğunu açıklar.
Konu anlatımı
Zar Potansiyeli: Nöronun Dinlenme Hâli
Eşik Değeri ve Aksiyon Potansiyeli
Akson Boyunca İletim: Miyelinli ve Miyelinsiz Akson
Sinaps: Uyartının Hücreden Hücreye Aktarımı
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Zar potansiyeli
- Hücre zarının iki yüzü arasındaki elektriksel potansiyel farkı (mV).
- Polarizasyon (dinlenme)
- Zarın dışının içine göre pozitif olduğu, potansiyelin yaklaşık -70 mV'ta sabit kaldığı hâl.
- Depolarizasyon
- Zar potansiyelinin dinlenme değerinden sıfıra ve pozitife doğru yükselmesi.
- Repolarizasyon
- Zar potansiyelinin tepe değerden yeniden dinlenme değerine dönmesi.
- Eşik değeri
- Aksiyon potansiyelinin başlaması için zar potansiyelinin ulaşması gereken değer (örnekte -55 mV).
- Aksiyon potansiyeli (impuls)
- Akson boyunca ilerleyen, ya hep ya hiç özelliği gösteren hızlı zar potansiyeli değişimi.
- Ranvier boğumu
- Miyelin kılıfın kesintiye uğradığı, uyartının sıçradığı nokta.
- Sinaps
- Bir nöronun akson ucu ile başka bir hücre arasındaki uyartı aktarım bölgesi.
- Nörotransmiter
- Presinaptik akson ucundaki keseciklerde depolanan, sinaptik aralığa salınan haberci madde.
- Postsinaptik zar
- Uyartıyı alan hücrenin, nörotransmiter reseptörlerini taşıyan zarı.
Örnek soru
Dinlenme durumundaki bir nöronun zarı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Zarın içi dışına göre pozitiftir ve potansiyel yaklaşık +30 mV'tur
- Zarın içi dışına göre negatiftir ve potansiyel yaklaşık -70 mV'tur
- Zarın iki yüzü arasında potansiyel farkı yoktur
- Zar depolarize durumdadır ve potansiyel eşik değerine eşittir
- Zarın dışı içine göre negatiftir ve potansiyel yaklaşık -55 mV'tur
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Uyarılmayan nöron polarize durumdadır: zarın dışı içine göre pozitif, içi dışına göre negatiftir.
2. Bu durumdaki potansiyele dinlenme potansiyeli denir ve örnek değer olarak yaklaşık -70 mV alınır.
3. +30 mV aksiyon potansiyelinin tepe değeri, -55 mV ise eşik değeridir; dinlenme durumunu göstermez.
Doğru cevap B. C seçeneği, zarın iki yüzü arasında potansiyel farkı olmadığını söyleyerek dinlenme potansiyelini yok sayar.