11. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Tepki
Reseptörler ve Nöronların Yapısı
Her canlı çevresindeki değişimleri algılayıp buna uygun tepki verir. Hayvanlarda bu işin ilk halkası duyu reseptörleri, taşıyıcı ağı ise nöronlardır. Bu konuda uyaran çeşitlerini, duyu organı–reseptör–nöron ilişkisini ve nöronların yapı ile görev farklarını öğrenecek, reseptörleri ve duyu organlarını ölçütlere göre gruplandırıp etiketleyebileceksin.
Kazanımlar
- BİY.11.1.5. Işık, sıcaklık, mekanik ve kimyasal uyaranları ayırt eder; her uyaranı algılayan reseptör türünü belirler.
- BİY.11.1.5. Duyu reseptörlerini fiziksel ve kimyasal uyaranları algılamalarına göre gruplandırır.
- BİY.11.1.5. Göz, kulak, deri, dil ve burundaki reseptör türlerini ve algıladıkları uyaranları eşleştirir.
- BİY.11.1.5. Nöronun dendrit, hücre gövdesi, akson, miyelin kılıf, Ranvier boğumu ve akson ucu kısımlarını etiketler ve görevlerini açıklar.
- BİY.11.1.5. Duyu, ara ve motor nöronları yerlerine ve görevlerine göre sınıflandırır.
- BİY.11.1.5. Uyaranın algılanmasından merkezî sinir sistemine ulaşmasına kadar olan basamakları sıralar.
Konu anlatımı
Uyaran ve Duyu: Sinir Sistemi Neden Gerekli?
Uyaran Çeşitleri ve Reseptör Türleri
Duyu Organları ve Reseptörleri
Nöronun Yapısı
Nöron Çeşitleri: Duyu, Ara ve Motor Nöron
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Uyaran
- Canlının iç ya da dış ortamındaki, tepki oluşturabilen değişim (ışık, sıcaklık, basınç, kimyasal madde vb.).
- Reseptör
- Uyaranı algılayıp duyu nöronunda uyartı başlatan özelleşmiş hücre ya da hücre ucu.
- Fotoreseptör
- Işığı algılayan reseptör; gözde retinadaki çubuk ve koni hücreleridir.
- Mekanoreseptör
- Dokunma, basınç, ses titreşimi gibi mekanik uyaranları algılayan reseptör.
- Termoreseptör
- Sıcaklık değişimini algılayan reseptör; deride bulunur.
- Kemoreseptör
- Kimyasal maddeleri algılayan reseptör; dilde tat, burunda koku duyusunu sağlar.
- Nöron
- Uyartı üretip ileten, sinir sisteminin yapı ve görev birimi olan sinir hücresi.
- Dendrit
- Uyartıyı alıp hücre gövdesine getiren nöron uzantısı.
- Akson
- Uyartıyı hücre gövdesinden akson ucuna ileten tek, uzun nöron uzantısı.
- Miyelin kılıf
- Aksonu saran yalıtkan örtü; Ranvier boğumları arasında sıçrayarak hızlı iletimi sağlar.
- Duyu nöronu
- Reseptörden aldığı uyartıyı merkezî sinir sistemine taşıyan nöron.
- Motor nöron
- Merkezî sinir sisteminden aldığı emri kas ya da bezlere taşıyan nöron.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi kimyasal bir uyarandır?
- Gözün retinasına düşen ışık
- Kulağa ulaşan ses titreşimi
- Deriye uygulanan basınç
- Burun boşluğundaki koku molekülleri
- Deriye değen sıcak bir cisim
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Işık ve sıcaklık enerji biçimindeki fiziksel uyaranlardır.
2. Ses titreşimi ve basınç mekanik, yani yine fiziksel uyaranlardır.
3. Koku, havadaki maddelerin (molekül) burundaki koku reseptörlerini uyarmasıdır; bu nedenle uyaran kimyasaldır.
Çeldirici analizi: Sıcak cisim "madde" gibi görünse de algılanan şey maddenin kendisi değil, ısı farkıdır; bu da fiziksel uyarandır.