11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Kültür Yolculuğu
Âşık Tarzı Halk Şiiri ve Âşık Atışması
Saz elde, söz dilde, karşında bir rakip ve dinleyen bir meclis: Âşık atışması, Türk kültürünün hâlâ canlı olan en eski söz yarışlarından biridir. Bu konuda âşık tarzı halk şiiri geleneğini, âşık atışmasının nasıl yürüdüğünü, mizahın ve halk kültürünün atışmadaki yerini, âşık dilinin günlük dille benzer ve farklı yönlerini öğreneceksin. Ses, görüntü, saz ve seyirci tepkisinin birlikte anlam kurduğu çok modlu bir metni amaç belirleyerek, tahmin yürüterek ve not alarak dinleyip izleyebilecek; atışmayı çözümleyip değerlendirebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.11.2.1.1. Dinleme/izleme amacını belirler; başlık ve görsellerden metnin türüne ve içeriğine yönelik tahminde bulunur, uygun dinleme/izleme yöntem ve stratejisini seçer ve dinleme kurallarını uygulayarak süreci sürdürür.
- TDE.11.2.1.2. Âşık atışması metnindeki bilgileri ön bilgileriyle ilişkilendirir; bilmediği söz varlığının anlamını bağlamdan çıkarır.
- TDE.11.2.1.2. Atışmadaki hamlelerin (selamlama, övünme, soru, cevap, takılma, bitirme) amacını, neden-sonuç ilişkilerini ve ana duyguyu belirler; çıkarım yapar.
- TDE.11.2.1.2. Dinlediği metni içerik, tür, şekil ve üslup ölçütlerine göre sınıflandırır; gerçek ile kurguyu, öznel ile nesnel ifadeyi ayırt eder ve bilgilerin güvenilirliğini değerlendirir.
- TDE.11.2.1.3. Âşık tarzı halk şiirinin yapı unsurlarını (ölçü, nazım şekli, uyak, mahlas) ve atışmanın dil ve anlatım özelliklerini (doğaçlama, mizah, söz oyunları) belirler; âşık dili ile günlük dili karşılaştırır.
- TDE.11.2.1.3. Atışmanın içeriğini yapı unsurlarını ve dil özelliklerini halk kültürüyle, yaşandığı toplumla ve millî, manevi değerlerin aktarımıyla ilişkilendirir.
- TDE.11.2.1.4. Dinlediği atışmayı kendi belirlediği ölçütlere göre değerlendirir, beğeni ve eleştirilerini gerekçelendirerek açıklar ve metni özetler.
Konu anlatımı
1. Bağlam: Halk Şiiri ve Âşık Tarzının Yeri
2. Âşık Kimdir? Yetişme, Saz ve İcra Ortamı
3. Âşık Şiirinin Yapısı: Ölçü, Nazım Şekli, Uyak ve Mahlas
4. Âşık Atışması: Tanım, Kurallar ve Akış
5. Mizah, Eğlence ve Halk Kültürü Atışmada Nasıl Yer Alır?
6. Âşık Dili ve Günlük Dil: Benzerlikler ve Farklılıklar
7. Dinleme/İzleme Sürecini Yönetmek
8. Karşılaştırma: Türk Dünyasında Benzer Gelenekler
9. Metin İncelemesi: Bir Atışma Dörtlüğünü Okuma Rehberi
10. Çözümlü Örnekler
11. Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
12. Özet ve Simülasyona Bağlantı
Anahtar terimler
- Âşık
- Saz çalıp ezgili biçimde şiir söyleyen, çoğu kez şiirlerini kendisi yaratan halk sanatçısı.
- Âşık tarzı halk şiiri
- Halk şiirinin saz eşliğinde, hece ölçüsüyle ve dörtlüklerle söylenen, adı bilinen şairlerin ürettiği kolu.
- Âşık atışması
- İki ya da daha fazla âşığın saz eşliğinde karşılıklı ve doğaçlama şiirlerle yaptığı sözlü yarışma.
- Doğaçlama (irticalen söyleme)
- Önceden hazırlanmış metin olmadan, ölçü ve uyağa uygun biçimde anında şiir söyleme.
- Koşma
- Genellikle 11'li hece ölçüsüyle yazılan, dörtlüklerle kurulan, son dörtlükte mahlasın söylendiği âşık şiiri şekli.
- Mahlas
- Şairin şiirinde, çoğunlukla son dörtlükte kullandığı sanat adı.
- Cinas
- Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan söz oyunu.
- Takılma
- Atışmada rakibe yöneltilen, dostça sınırlar içinde kalan mizahlı sataşma.
- Çok modlu metin
- Sözün yanında ses, görüntü, müzik ve jest gibi birden fazla anlatım biçimiyle anlam kuran metin.
- Hece ölçüsü
- Dizelerdeki hece sayısının eşit tutulmasına dayanan, halk şiirinin temel ölçüsü.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi âşık tarzı halk şiirini, halk şiirinin diğer kollarından ayıran özelliklerin doğru bir özetidir?
- Şairi bilinmeyen, halkın ortak ürünü olan mani ve türkülerden oluşur.
- Tasavvuf düşüncesini sade dille anlatmak için tekkelerde söylenir.
- Adı bilinen halk şairlerince saz eşliğinde, hece ölçüsüyle söylenir.
- Aruz ölçüsüyle yazılır ve daha çok saray çevresinde dolaşır.
- Yalnızca dinî konuları işleyen, yazıya geçirilmiş uzun metinlerdir.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Halk şiiri üç kola ayrılır: anonim halk şiiri, tekke (dinî-tasavvufî) halk şiiri ve âşık tarzı halk şiiri.
2. Âşık tarzında şiiri söyleyenin adı bilinir (Karacaoğlan, Dadaloğlu, Âşık Veysel gibi), şiir saz eşliğinde ve hece ölçüsüyle söylenir.
3. Doğru cevap C'dir.
4. A seçeneği anonim halk şiirini, B seçeneği tekke halk şiirini, D seçeneği divan şiirini tanımlar. En güçlü çeldirici A'dır; çünkü türkü ve mani de halk şiiridir, ama şairi belli değildir ve âşık geleneğinin ölçütlerini taşımaz.